مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٥٦ - جغرافیای اسلام از نظر موقعیّت و معادن و زمین و آب و هوا، در درج&#١٧٢٨ عالی و ممتازی است

٥ـ نفوذ و استیلای بیگانگان، به ویژه غرب بر منابع اقتصادی مسلمانان که موجب به غارت رفتن آن منابع و فلج شدن رشد اقتصادی گشته بود. این تسلّط، مانند سرطان پیش‌ رفته و حیات اجتماعی و سیاسی مسلمانان را تهدید می‌کرد.

٦ـ تهاجم همه جانبۀ فرهنگی غرب و استفاده از شیوه‌های تبلیغاتی برای از میان بردن هویّت فرهنگی مسلمانان و شکستن روح مقاومت آنان.

٧ـ سکوت و بی‌تفاوتی متنفّذینی که قدرت جلوگیری از نفوذ بیگانگان و ضربه‌زدن بدانها را داشتند امّا اقدام مؤثّری انجام نمی‌دادند.

این شرائط دست به دست هم داده بودند و وضعیّت ویژه‌ای را بر عصر مرحوم میرزای شیرازی حاکم کرده بودند. مرجعیّت شیعه در چنین اوضاع و احوالی مسئولیّت رهبری را به عهده داشت.

لازم به یاد‌آوری است که مقصود از عصر میرزا، دوران مرجعیّت ایشان است: از حدود سال ١٢٨١ ه‌ . ق که زعامت حوزه و مرجعیّت شیعه بر عهده میرزا قرارگرفت تا سال ١٣١٢ ه‌ . ق که چشم از جهان فروبست.

جغرافیای اسلام از نظر موقعیّت و معادن و زمین و آب و هوا، در درجۀ عالی و ممتازی است

امّا محدودۀ جغرافیایی جهان اسلام در این عصر، سرزمینهای وسیعی است که ملّت‌های زیادی از مسلمانان با فرهنگ‌ها و زبان‌های گوناگون در آن زندگی می‌کردند؛ که در غرب از ساحل آفریقای جنوبی (ساحل دریای آتلانتیک)‌ آغاز می‌شد و از شرق تا مرزهای ناحیۀ سینکیانگ (یعنی ترکستان، شوروی سابق) آغاز می‌شد و از جنوب به سومالی (یعنی خطّ استوای آفریقا) منتهی می‌شد.

دنیای اسلام با وسعت خاک و دارا بودن منابع طبیعی فراوان، از نقطۀ نظر جغرافیایی اقتصادی، سیاسی و نظامی اهمیّت فوق العاده‌ای داشت؛ بزرگترین قارّۀ