مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٢٠ - پیوسته قبل از درسهای مرحوم میرزا مقداری از

سال، دو یا سه ماه بیش درس نمی‌گفت.

امّا اینکه چرا برای تدریس وقت کم می‌گذاشت و در سال، دو سه ماه بیشتر درس نمی‌گفت، دو تحلیل وجود دارد:

١ـ مرجعیّت و ریاست مانع از تدریس بیشتر بود. این تحلیلی است که صاحب معارف الرّجال ارائه کرده است:

«کُلُّ ذلک لِعَجز السّیّد المیرزا من عِناءِ المَرجعیّة العامّة و التّدریس.»

٢ـ میرزا نیازی به تدریس بیشتر احساس نمی‌کرد، طرح اُمَّهات مسائل را برای رسیدن به فقاهت و کمال کافی می‌دانست. بر این باور بود که:‌ تحقیق و برّرسی‌های علمی می‌بایست مکمّل روزهای تحصیل قرار بگیرد.

این مطلب از سخنان مرحوم حاج شیخ مرتضی حائری دربارۀ روش مرحوم میرزا استنباط می‌شود؛ وی این روش را برخاستۀ از عقل و اندیشه خدادادی میرزا می‌دانست:

«در آن زمان مرحوم میرزا در سال، بیش از دو یا سه ماه درس نمی‌گفتند. ظاهراً حوزۀ سامرّاء را بیشتر، از لحاظ فکری مرحوم فشارکی اداره می‌کرده است. مرحوم میرزا به واسطۀ کثرت عقل ـ از آن عقلهایی که: یُعبدُ به الرّحمان و یُکتَسبُ به الجَنان ـ زحمت بی سبب به خود راه نمی‌داده است.»

این شیوه بعدها در حوزۀ نجف تأثیرات مثبتی را بر جای گذاشت و مرحوم آخوند در أوّلین إقدام، درس خارج اُصول خویش را به شش سال تقلیل داد.

پیوسته قبل از درس‌های مرحوم میرزا مقداری از نهج البلاغه خوانده می‌شده است

صفحۀ ٩٧:

بعدها نهج البلاغه متروک شد و بحث و استدلال‌های غیر لازم در حوزه‌های