مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٧٣ - پاسخ سخیف سیّد جمال الدّین به ارنست رِنان

... و از این رو است که مؤمن، علم را خوار می‌دارد.[١]

... سرانجام سیّد این پرسش را طرح می‌کند که: چرا تمدّن عرب و اسلام پس از گذشته درخشان، یکباره دچار رکود و انحطاط شد؟ و چرا مشعل فروزان این تمدّن دوباره روشن نگشت؟

در روایت فرانسوی پاسخ سیّد، جمله‌ای که در پاسخ به این پرسش آمده آن است که: «مسئولیت دین اسلام در اینجا کامل به نظر می‌آید»[٢] ولی در ترجمۀ عربی، این جمله خود به صورت پرسش دیگری تعدیل یافته است: «آیا مسئولیّت به عهدۀ دین و مذهب است؟...»[٣] پاسخ سیّد به این عبارت پر معنی پایان می‌یابد:

ادیان به هر نامی که خوانده شوند همانند یکدیگرند. میان دین و فلسفه هیچ‌گونه آشتی و سازشی ممکن نیست، دین به انسان می‌آموزد که: صاحب ایمان باشد، ولی فلسفه می‌خواهد او را از قید ایمان برهاند؛ بدین‌سان چگونه این دو می‌توانند باهم سازگار باشند؟

تا زمانی که بشر در جهان است پیکار میان پژوهش آزادانه، و أحکام جزمی دوام خواهد داشت. و بیم من آن است که فرجام این پیکار، پیروزی اندیشۀ آزاد نباشد. زیرا تودۀ مردم از عقل بیزارند و تنها خواصّ و هوشیارانند که از عقل بهره‌مندند، و علم هرچند که لذّت بخش باشد آدمی را سیراب نمی‌کند؛ زیرا انسان جویای کمال مطلوب است و خوش دارد که در جهان‌های تاریک و دوردستی زیست کند که فیلسوفان و پژوهندگان نه آنها را درک می‌کنند و نه می‌جویند.[٤]

این نامه را با توجّه به نوشته‌ها و گفته‌های دیگر سیّد در دفاع از اسلام، و مثلاً

[١]ـ همان کتاب، ص ١٧٧ و ١٧٨.

[٢]ـ همان کتاب، ص ١٨٣.

[٣]ـ ترجمۀ سیّد هادی خسروشاهی از پاسخ سیّد جمال به رنان، در کتاب اسلام و علم انتشارات سعدی، تبریز (١٣٤٨)، ص ٧٢.

[٤]ـ گواشون، کتاب یاد شده [رد بر نیچریه]، ص ١٨٣ الی ١٨٥.