مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٥٧ - ترجمه خطبه مشهور سیّد جمال الدین

نوشت و در بمبئی طبع شد، و در سنۀ ١٣٠٠ از هند به لندن رفت. و بعداً به پاریس می‌رود و سه سال در آنجا ماند و رسالۀ العروة الوثقی را به محرّری شیخ محمّد عبده بر ضدّ پلتیک‌های[١]‌ انگلستان و اروپائیان در سال ١٣٠١ تأسیس و مجاناً به جمیع نقاط شرق فرستاد؛ ولی افسوس که هجده شماره از آن بیشتر منتشر نشد و سپس توقیف شد.

و در حدود سنۀ ١٣٠٣ از پاریس عازم مشرق زمین شد و ناصر الدّین شاه او را به طهران توسّط صنیع الدوله دعوت کرد. سیّد در سنه ١٣٠٤ وارد طهران شد و ناصر الدّین پیشنهاد ریاست وزرائی و ریاست دارالشّوری را به وی نمود، ولی او قبول نکرد و گفت: من طالب دنیا و ریاست نبوده و نیستم و مقصود من فقط اصلاح امور مسلمین است.

در سنه ١٣٠٤ از طهران به روسیّه می‌رود و دو سال در شهر پترسبورگ می‌ماند و سپس به اطریش می‌رود و ناصر الدّین در سفر اخیرش به فرنگستان او را در وین ملاقات می‌کند و سپس با مواعید و مواثیقی و تمهّداتی که می‌کند که به گفتار او عمل نماید، دو مرتبه او را به طهران دعوت می‌کند.

سیّد به طهران می‌آید ولی ناصرالدّین شاه نقض عهد می‌کند و به پیشنهادهای سیّد در امور اصلاحیّه وقعی نمی‌گذارد. سیّد نیز علناً با او مخالفت نموده و در حضرت عبدالعظیم ٧ ماه بَست می‌نشیند تا آنکه عاقبت به حکم ناصرالدّین شاه، میرزا علی‌اصغرخان (صدر اعظم) در سنۀ ١٣٠٨ او را گرفته و با حالت مرض در زمستان سرد با قاطر او را به کرمانشاه و خانقین تبعید می‌کنند، و از آنجا حاکم بغداد او را به بصره می‌فرستد.

سیّد از بصره یک کاغذ بسیار مفصلّی راجع به تسلّط انگلیس بر ایران و خریدن اراضی و استحکامات ایران و امتیاز تنباکو و عواقب وخیم آن و غفلت و

[١]ـ سیاست و روش (محقّق)