شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١٧٤ - تسبيح ذاتى و علم و حيات موجودات

مى‌گويند همه امورى هستند كه با حاجت وجودى و فقر ذاتى خود از پروردگار واحد احد و بى‌شريك و نقص، خبر مى‌دهند. مثل كسى‌كه با صداى بلند فرياد بزند آيا، در عالم يك نفر نيست كه سخن بگويد؟ غافل از اينكه همين سخن گفتن خودش بهترين دليل و شهادت بر عليه مدعاى خودش است.

تسبيح ذاتى و علم و حيات موجودات

خلاصه، هر موجودى كشف از وجود آفريدگار جهان مى‌كند و به او شهادت مى‌دهد. اگر اشكال شود كه صرف دلالت و كشف ذاتى، تسبيح نيست چون ذكر و تسبيح بايد با علم و قصد و اختيار باشد كه آثار حيات‌اند و اغلب موجودات جهان از حيات بى‌بهره‌اند. پس چاره‌اى نيست از اينكه تسبيح در موجودات بدون حيات، مثل سنگ و چوب را حمل بر معنى مجازى كنيم يعنى همان كشف و دلالت وجود آنها بر وجود پروردگار عالم، تسبيح است يعنى موجودات با حاجتى كه در وجود و نقصى كه در ذات خود دارند از وجود پديد آورنده‌ى غنى و ذات كامل خبر مى‌دهند.

در جواب اين اشكال عرض مى‌كنيم از كلام خداى تعالى استفاده مى‌شود مسئله علم نيز در تمام موجودات هست، هرجا خلقت باشد علم هم هست و هركدام از موجودات به مقدار حظ و بهره‌اى كه از وجود دارند بهمان مقدار بهره‌اى از علم دارند بدليل اينكه قرآن مى‌فرمايد: حَتّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ