شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١١٨ - تزاحم در عالم تشريع

علل و اسبابى فراهم شوند و آن را از بين ببرند مثلا هوا و زمين و آب و بذر كه افشانده مى‌شود اقتضا دارند زراعتى به دست بيايد ولى از طرف ديگر گاهى مى‌شود يك علل و اسباب و آفاتى پديد آيند مانند سرماى بى‌موقع و غيره كه مانع به دست آمدن زراعت مى‌شوند.

تزاحم در عالم تشريع

نوع دوم از تضادى كه ديده مى‌شود در عالم تشريع و قانون گذارى است كه خداوند پيغمبر مى‌فرستد و دستوراتى مى‌دهد كه مردم اعمالى را انجام دهند و چيزهائى را ترك كنند، به يكديگر ضرر نزنند و كارهاى خلاف انجام ندهند ولى از طرف ديگر شيطان و عوامل شيطانى مضادّه مى‌كنند و از نفوذ كلام حق جلوگيرى مى‌كنند.

اين دو نوع تضاد، تكوينى و تشريعى در عالم به چشم مى‌خورد با اينكه در دعاى افتتاح مى‌گويد خداوند در فرمانروائيش مزاحم و منازعى وجود ندارد.

در جواب عرض مى‌كنيم گاهى عللى با علل ديگر بواسطۀ دو تدبير مختلف با يكديگر تزاحم دارند. مثلا يك تدبير كشاورز دارد براى بارور شدن گندم ولى شهردارى مى‌گويد مى‌خواهيم اين زمين كه گندم كاشته شده جزو خيابان شود و لذا بولدوزر يا تراكتور مى‌گذارند زمين را صاف مى‌كنند در اينجا يك تدبير از يك مدبّر يعنى كشاورز است و تدبيرى هم از قوّه ديگر (شهردارى) كه بر قوّۀ كشاورز تفوّق و تسلّط بيشترى دارد و تدبيرى مانع تأثير تدبير ديگر مى‌شود ولى گاهى