آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٢٩٥ - تفسير
گوشتى از همان مضغه يا از جز آن جامه ساختيم أَحْسَنُ الْخالِقِينَ يعنى بهترين مهندسان.
وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ يعنى در آغاز آدم را از گل آفريد «و نژادش را از آب مهين» يعنى پست، طبرسى- ره- گفته يعنى ناتوان و گفتهاند يعني خوار و بيمقدار، اشاره باينكه مايه كوچك است و بىارزش و همانا بدانش و عمل ارزش بخود گيرد «دميد در او از روح خودش» آن را بخود وابست براى شريف بودن و براى اينكه آفريده شگفت انگيزيست و اينكه مقامى دارد مناسب با حضرت پروردگارى و براى اينست كه هر كه خود را شناسد خدا را شناسد ... «و نكاهد از عمرش» براى ديگرى كه بخاطر ديگرى عمرش كوتاه شود، يا عمر مقدرش نكاهد.
و گفتهاند كم و بيش در يك عمر است باسباب مختلف كه در لوح ثبت است مثل اينكه در آن نوشته اگر حج و عمره كند عمرش ٦٠ سال است و گر نه چهل سال و گفتهاند كاهش عمر بگذشت آنست كه روز بروز ثبت مىشود و «جز در كتاب» نباشد كه علم خدا يا لوح يا صحيفه خاص او است «راستى كه آن» نگهدارى يا كم و بيش «بر خدا آسانست» (تفسير بيضاوى ج ٢ ص ٢٩٩).
آفريدتان در شكم مادرهاتان» بيان چگونگى آفرينش آنچه است كه ذكر شده از مردم و چهار پايان براى اظهار عجائب قدرت در آن «خلقى پس از خلقى» تا جاندار درستى شود پس از اينكه استخوان با گوشتى شده پس از آنكه استخوان برهنهاى بوده پس از مضغه و پس از علقه و پس از نطفه «در ظلمتهاى سهگانه» از شكم و رحم و غلاف مشيمه، يا پشت پدر و رحم مادر و شكم.
گويم: نخست را طبرسى- ره- از ابى جعفر ٧ روايت كرده (ج ٨ ص ٤٩١) مجمع البيان «أَجَلٍ مُسَمًّى» از هنگام مردنست يا روز قيامت.
«بخشد بهر كه خواهد دختران و بخشد بهر كه خواهد پسران» بيضاوى در (ج ٢ ص ٤٠١) تفسيرش گفته: يعنى وضع مردم در فرزند مختلف است بخواست خدا ببرخى تنها پسر بخشد و ببرخى تنها دختر و ببرخى هر دو و برخى را هم نازاد سازد و دختر