یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٩ - یادداشت آرمان پیامبران - عدالت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ٤٩

(آیا عدالت مطلق است یا نسبی؟).

٥. بحث مهمی که درباره عدالت هست این است که این آرزوی پیامبران و مصلحان و حکیمان و این ایده آل روشنفکران و انسانها و صاحب دردها آیا خود حقیقتی است که باید به آن تحقق بخشید که آن قطع نظر از افراد بالخصوص و قطع نظر از شرایط مخصوص زمانی و مکانی یعنی مجرد از زمان و مکان، آن چیز عدالت است. مقصود از «مجرد از زمان و مکان» این است که مثلًا یک خط یک متری در همه جا و همه وقت یک متر است و شرایط زمان و مکان تأثیری در آن ندارد. چنین نیست که مثلًا در ایران یک متر ١٠٠ سانت است و در هندوستان مساوی است با ٢٠٠ سانت و یا در قرون گذشته این کمیت با امروز متفاوت است، لااقل نسبتش با سایر مقادیر یک نسبت ثابتی است. ممکن است شما بگویید اگر عالم دائماً در حال انبساط یا انقباض باشد، یک متر این زمان با یک متر قرن پیش و سال پیش و روز پیش متفاوت است. عرض میکنم لااقل نسبت ثابت است، یک متر نصف دو متر و دو برابر نیم متر است و همچنین است اعداد، وضع مطلقی دارند.

٦. در وصف نسبیت اخلاق گفتیم که امور نسبی از قبیل بزرگی و کوچکی و دوری و نزدیکی و بالایی و پایینی، همیشه در مقایسه میان دو شئ و با درنظرگرفتن مقیاس معینی درنظر گرفته میشود، برخلاف امور مطلق از قبیل حجم و ابعاد در اجسام و وجود در مخلوقات؛ و گفتیم فرق است میان امور اضافی به اصطلاح فلسفه از قبیل رازقیت و خالقیت و میان امور نسبی از قبیل دوری و نزدیکی و حتی ابوّت و اخوّت.

(حقیقت عدالت).

٧. عدالت قطع نظر از اجتماع نیز مفهوم دارد، همان طوری که حقوق نیز مفهوم دارد. اسلام برای زمین و حیوانات نیز حق قائل شده است البته حق «له»، و اما حق «علیه» به مفهومی که برای زمین و حیوان منشأ تکلیف بشود نه. ولی لازمه حق «له» برای انسان، نوعی «علیه» برای جماد و حیوان است.