یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٣ - یادداشت ایدئولوژی اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ٤٦٣

مسأله حق فرد و حق جامعه:

٣٥. از آن جمله مسائلی که در ایدئولوژی اسلامی باید طرح و شناخته شود این است که آیا حق فرد مقدم است یا حق جامعه؟ سابقه این بحث در اروپا نیز تحت عنوان «آزادی فرد و قدرت دولت» مطرح بوده و قابل بحث است. در اینجا آیه کریمه «ألنَّبِی أوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ أنْفُسِهِمْ» که ریشه این مطلب است باید بحث شود و به طورکلی باب تزاحم و اهم و مهم باید بررسی شود. در همین جا قاعده لاضرر و لاضرار مورد توجه واقع شود. مسأله حق وضع مالیات، حق تخریب خانهها برای خیابانها، حق ملی کردن بعضی صنایع، حق عمومی کردن برخی سرمایهها و امثال اینها بحث شود. در همین جا مسأله احتکار و حق حاکم درباره محتکر و اینکه آیا مورد احتکار خاص است یا عام، باید بحث شود (رجوع شود به کتاب (تنبیه الامة) مرحوم نائینی و مقاله «حکومت و زعامت» علامه طباطبایی).

مسأله تقدم حق عموم بر حق فرد، ضمناً مسأله عدالت را و اینکه آیا این کار ظلم است یا نه پیش میکشد. در اینجا باید به مفاهیم سه گانه عدالت که در (عدل الهی) توضیح دادهایم توجه کنیم و بیان کنیم که در اینجا تنها عدالت به مفهوم توازن حکم نکرده است بلکه عدالت به مفهوم اعطاء به مستحق نیز چنین حکم میکند، یعنی در اینجا خود جامعه ذی حق است.

رجوع شود به کتاب (بعثت و ایدئولوژی) از صفحه ٥٨ تا ٦٨.

٣٦. آقای مهندس بازرگان در (بعثت و ایدئولوژی) صفحه ٤٦ درباره کمونیسم میگوید:

مشخصات یک نفر کمونیست واقعی که او را مجاهد و فداکار و پارتیزان میسازد:

«شرح و تفسیر مجردات نظری و فلسفه آن نمیتواند تصویر روشن و کامل از احساسات و روحیهای که در پیروان ایجاد کرده است و شباهت کامل به شوق مذهبی دارد بنمایاند. باید علاوه بر جنبههای حزبی، توجه به طبیعت کمونیسم نمود. فرد کمونیست خود را دارای آیینی میداند که درحقیقت آن شک و تردید نیست؛ آیینی از درون بینی که از طبیعت واقعی جامعه سرچشمه گرفته، آینده را روشن