ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٩٥ - وجود اجتهاد از راه منابع در دوره دوم

عدم نياز به اجتهاد در اين دوره

دومين دليل بر عدم وجود اجتهاد اين است كه شيعيان پرسشهاى خود را به توسط مسافران و حجاج به ائمه مى رساندند و پاسخها را دريافت مى كردند و از اين راه مشكلات خود را حل مى نمودند . پس شيعيان براى رفع مشكل خود نياز به اجتهاد نداشتند . اين دليل نيز قابل نقد است , زيرا :

اولا ـ اين شيوه شامل همه مسائل و رويدادها نبوده , و فقط در برخى موارد اين امكان فراهم مى شده است .

ثانيا ـ پاسخ پرسشها معمولا پس از گذشت زمان طولانى به آنان مى رسيده است كه نمى توان گفت در اين فاصله طولانى آنان بدون تكليف بوده اند .

ثالثا ـ مسافرها هميشه دسترسى به ائمه ( ع ) نداشتند , زيرا آنان در بسيارى از زمانها در زندان خلفاى جور محبوس بوده و يا در حصر و زير نظر بسر مى بردند , به گونه اى كه شيعيان نمى توانسته اند خدمت آنها برسند . به عنوان نمونه :

امام صادق ( ع ) مدتى در زندان منصور بودند و هيچ كس نمى توانست با ايشان ملاقات نمايند و زمانى هم كه در زندان نبودند تحت مراقبت شديد قرار داشتند و كسى نمى توانست به آسانى به ايشان نزديك شود و براى تماس گرفتن با آن حضرت حيله هاى گوناگونى بايد به كار گرفته مى شد و چه بسا شيعيان به عنوان فروش چيزى به خانه او نزديك شده و با سختى و احتياط مسأله اى را مى پرسيدند .

پس از آن حضرت نيز امام موسى بن جعفر ( ع ) سالهاى مديد در زندانهاى بصره و بغداد محبوس بودند تا زمانى كه به شهادت رسيدند .

در اين زمانها شيعيان چه مى كردند ؟ آيا در اين زمانها براى آنان مسائلى رخ نمى داد ؟ حقيقت مطلب اين است در مواقع مذكور كه مسائل تازه رخ مى داد فقيهان و راويان برجسته چون زراره و محمد بن مسلم و فضل بن شاذان و صفوان بن يحيى و . . . از طريق اجتهاد پاسخ گوى نيازهاى فقهى شيعيان بوده اند .

نبودن علم اصول در اين دوره

سومين دليل بر اينكه شيعيان تا زمان غيبت كبراى امام زمان در شناخت هيچ حكمى به اجتهاد نپرداخته اند اين است : علم اصول كه پايه اجتهاد است در شيعه وجود