و مواد داراى مفاهيم بلند اخلاقى , عرفانى , فرهنگى , اجتماعى , تربيتى , مذهبى و . . . نمى توان به حرمت آن حكم داد . بلكه مى توان با كمال صراحت به حليت آن از راه قانون تحول اجتهاد با تحول زمان و مكان و شرايط آنها حكم داد . چون تفاوت شرايط و ويژگيهاى غنايى در بستر زمان باعث تعدد موضوع كه پيامد آن تعدد حكم خواهد بود شد , پس اشكال معروف كه چگونه موسيقى غنايى در زمان گذشته حرام بوده و در زمان كنونى حلال شده است پيش نمىآيد , زيرا در آن زمان حرمت معلول شرايط و ويژگيهاى خاصى بوده كه امروز داراى آن ويژگيها و شرايط نيست , بلكه شرايط دگرگون شده است .

٨ ـ خريد و فروش آلات شطرنج :

در گذشته چون آلات شطرنج معمولا براى قمار و برد و باخت مورد استفاده قرار مى گرفت خريد و فروش آنها حرام بود ولى امروز چنانچه براى تقويت بنيه رياضى و يا ورزش فكرى و يا سرگرمى و بدون برد و باخت مورد استفاده قرار گيرد , خريد و فروش آنها از نظر ما بى اشكال است و اين بدين جهت است كه موضوع از نظر ويژگى در بستر زمان تغيير كرد و به طور طبيعى حكم آن نيز تغيير يافت .

و اما كلمه شطرنج كه در لسان اخبار و احاديث وارد شده است موضوعيت براى حكم ندارد زيرا آن عنوان مشير است از قبيل عنوان جالس در مثال اكرم هذا الجالس كه موضوعيت براى وجوب اكرام شخص مورد نظر آمر ندارد بلكه خود آن شخص موضوعيت براى حكم دارد و عنوان جلوس مشير است كه نقش آن فقط در مشخص كردن موضوع حكم است .

٩ ـ مجسمه سازى : در زمانهاى پيشين حرام بوده , زيرا آن را مى ساختند و در مكانى خاص كه موسوم به هياكل بود قرار مى دادند و از آن طلب يارى مى كردند . كم كم اين كار بالا گرفت و به شكل بتهايى معروف درآمد و آن را در مقام عبادت شريك خدا قرار مى دادند . خلاصه اين كار چيزى جز فساد و انحراف نبوده است . اما امروز از نظر ما اشكالى ندارد , چون به عنوان يك فن و هنر گرانقدر و به عنوان ابزارى براى تعليم روشندلان در آمده و ملاك و انگيزه هاى ناپسند و مذموم در آن وجود ندارد .

١٠ ـ تنجيم و ستاره شناسى : در زمانهاى پيشين حرام بود , زيرا به عقيده آنها ستارگان در حوادث جهان مستقلا نقش دارند و قائل به قدم آنها بودند .

اما در اين زمان بايد قائل به جواز آن شد , زيرا در اين زمان علم از عناصر شرك آلود و