ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي

پيشگفتار

دوره اول عصر پيدايش مبادى اجتهاد

مكان پيدايش مبادى اجتهاد

وجود اجتهاد در اين دوره براى قاريان و عالمان

بخش اول اجتهاد از راه منابع معتبر شرعى

نبودن نياز زياد به اجتهاد

آسان بودن فراگيرى احكام

مذموم بودن معنى اجتهاد تا قرن هفتم

مذمت اجتهاد از راه رأى

آسان بودن اجتهاد

بخش دوم اجتهاد از راه رأى

منابع اجتهاد و تفقه

پيامبر و اجتهاد

دوره دوم عصر تمهيد و زمينه سازى به كارگيرى اجتهاد

وجود اجتهاد از راه منابع در دوره دوم

آسان بودن اجتهاد از راه منابع

وجود اجتهاد از راه رأى

مخالفت صحابه با اجتهاد از راه رأى

علل گرايش به اجتهاد به رأى

نكوهش قياس و اجتهاد به رأى

منابع اجتهاد در اين دوره

مفتيان معروف در اين دوره

مرجع عام بودن امام على ( ع ) در زمان صحابه

مجتهدين مشهور در زمان صحابه از نظر دانشيان اهل سنت

مظاهر و رويدادهاى اين دوره

اجتهاد از راه رأى در زمان تابعين

علل گرايش تابعين به اجتهاد از راه رأى

مراجع تقليد در زمان تابعين و تابعان تابعين

فقهاى معروف عصر تابعين

نويسندگان زمان تابعين و تابعان آنها

منابع اجتهاد در زمان تابعين

آسان بودن اجتهاد در زمان تابعين

رويداد مهم در زمان تابعين

برخى از مظاهر حكومت عباسيان

پيدايش مجموعه هاى اصولى در زمان تابعين و تابعان آنها

شدت يافتن نزاع بين مكتب رأى و مكتب حديث

پديدار شدن مجموعه هاى حديثى

پديده اختلاف قاريان در برخى از كلمات قرآن كريم

زمان پيدايش مذاهب گوناگون

زمان پيدايش مذاهب

كتابهاى فقهاى مذاهب اهل سنت

علل و اسباب گسترش مذاهب

علل پيدايش پديده مذاهب اسلامى

تقريب منابع فقه از ديدگاه مذاهب

عوامل نشر مذاهب اسلامى

منابعى در زمينه بحث از مذاهب

پيدايش سد باب اجتهاد و علل آن

زمان پيدايش پديده انسداد باب اجتهاد

فقه اجتهادى در حكومت عباسيان

پيامدهاى انسداد باب اجتهاد

نخستين كسى كه سد باب اجتهاد نمود

علل پيدايش پديده انسداد باب اجتهاد

نقش دشمنان اسلام در سد باب اجتهاد

چاره انديشى براى فتح باب اجتهاد

دوره سوم عصر تدوين قواعد اصولى و عناصر مشترك اجتهادى

انگيزه تدوين مسائل اصولى به گونه علمى و فنى

نخستين كسى كه علم اصول را تدوين كرد

اصوليان مشهور حنفى

اصوليان مشهور مالكى

اصوليان معروف شافعى

اصوليان مشهور حنبلى

اصوليان مشهور ظاهرى

اصوليان مشهور اماميه

ابن ابى عقيل عمانى

ابن جنيد

شيخ مفيد

سيد مرتضى ( علم الهدى

ابن زهره حلبى

دوره چهارم عصر به كارگيرى عناصر مشترك اجتهاد در منابع

افشانده شدن بذرهاى اجتهاد توسط ائمه ( ع(

نتايج مفيد عمل شيخ طوسى

دوره پنجم عصر گسترش استدلال در مسائل اجتهادى

ابن ادريس طلايه دار دوره پنجم

مجتهدان پيرو ابن ادريس

ابن ادريس از ديدگاه اهل سنت

ابن ادريس در نظر علماى شيعه

سخن پايانى

دوره ششم عصر تكامل اجتهاد

وحيد بهبهانى

بحر العلوم

شيخ جعفر كبير

سيد جواد عاملى

آية الله كاظمى

سيد محسن اعرجى

ملا مهدى نراقى

سيد على طباطبائى

ميرزاى قمى

شريف العلماء مازندرانى

ملا احمد نراقى

سيد محمد مجاهد

مولا محمد مشهدى

آية الله كلباسى

آية الله تبريزى

آية الله اصفهانى

صاحب جواهر

قيام اخباريها عليه اجتهاد

عوامل پيدايش اخباريگرى و گرايش به آن

تنافى اخباريگرى با شيوه ائمه (ع)

اثبات حجيت ظاهر قرآن از راه قرآن

پاسخ به چند شبهه

مؤسس اخباريگرى

بيوگرافى كوتاهى از استاد كل (وحيد بهبهانى)

دوره هفتم عصر ژرف انديشى در ابحاث اجتهادى

نوآوريهاى شيخ اعظم ، مرتضى انصارى در علم اصول

ميرزاى شيرازى

نجم آبادى

كوه كمره اى

گيلانى رشتى

استرآبادى

ميرزا محمد حسن آشتيانى

آخوند خراسانى

ابوترابى

حائرى قمى

حائرى يزدى

اصفهانى

محمد حسين نائينى

آقا ضياءالدين عراقى

دوره هشتم عصر كليت كاربرد اجتهاد با شيوه نوين آن

امام خمينى طلايه دار دوره هشتم

منابع اجتهاد از ديدگاه امام

حكم اجتهاد از ديدگاه امام

ويژگيهاى امام در مقام استنباط

اجتهاد معتبر از ديدگاه امام

تعيين شيوه اجتهادى امام در بين شيوه هاى متداول در طول زمان

بررسى مكتب اجتهادى امام و شيوه هاى اجتهادى ياد شده از نظر فائده

روش امام راحل در طرح مسائل فقهى

نتايج مفيد كار عظيم امام راحل در حوزه فقه اجتهادى

شرح پيشينه علمى براى پيدايش اين دوره

نقش زمان و مكان در اجتهاد

نظر نگارنده درباره نقش زمان و مكان در اجتهاد تطبيقى

نمونه هايى از نقش زمان و مكان در اجتهاد

مفهوم اصطلاح پويا

مفهوم اصطلاح فقه سنتى

وانزلنا من السماء ماء طهورا

ولم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا

( و لا تقتلوا انفسكم )

لقد من الله على المؤمنين اذبعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين

قال الذين كفروا لو لا نزل القرآن جملة واحدة كذلك لنثبت به فؤادك

و قرآنا فرقناه لتقرأ على الناس على مكث و نزلناه تنزيلا

يسئلونك عن الخمر و الميسر قل فيهما اثم كبير و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما

يا ايها الذين آمنوا لاتقربوا الصلاة و انتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون

يا ايها الذين آمنوا انما الخمر و الميسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون , انما يريد الشيطان ان يوقع بينكم العداوة و البغضاء فى الخمر و الميسر و يصدكم عن ذكر الله و عن الصلاة فهل انتم منتهون

و ما ينطق عن الهوى ان هو الا وحى يوحى

و اتبع ما يوحى اليك من ربك ان الله كان بما تعملون خبيرا

و اذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لايرجون لقائنا ائت بقرآن غير هذا او بدله قل ما يكون لى ان ابدله من تلقاء نفسى ان اتبع الا ما يوحى الى

قل لا اقول لكم عندى خزائن الله و لا اعلم الغيب و لا اقل لكم انى ملك ان اتبع الا ما يوحى الى

قل انما اتبع ما يوحى الى من ربى

و لو تقل علينا بعض الاقاويل لاخذنا منه باليمين و لقطعنا منه الوتين

قد سمع الله قول التى تجاد لك فى زوجها و تشتكى الى الله و الله يسمع تحاور كما ان الله سميع بصير

و ما اختلفتم فيه من شئى محكمه الى الله

انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اراك الله و لتكن للخائنين خصيما

قل لا اجد فيما اوحى الى محرما على طاعم يطعمه الا ان يكون ميتة او دما مسفوحا او لحم خنزير فانه رجس او فسقا اهل لغير الله به

ان الحكم الا لله

الا له الحكم و هو اسرع الحاسبين

الحمدلله فى الاولى و الاخره و له الحكم و اليه ترجعون

ليس لك من الامر شىء

الا له الخلق و الامر تبارك الله رب العالمين

بل لله الامر جميعا

لله الامر من قبل و من بعد

ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهيكم عنه فانتهوا

و لكم فى القصاص حياة يا اولى الالباب

ما فرطنا فى الكتاب من شىء

فيه تبيان كل شىء

و لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا

ما فرطنا فى الكتاب من شىء

فيه تبيان كل شىء

لقد من الله على المؤمنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين

ولله على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا

لا تقل لهما اف

فاعتزلوا النساء فى المحيض

و جعلت لى الارض مسجدا و ترابها طهورا

انما هلك الذين قبلكم بالتكلف فلايتكلف رجل منكم ان يتكلم فى دين الله بما لا يعرف فان الله عزوجل يعذر على الخطاء ان اجتهدت رأيك

من عمل بالمقاييس فقد هلك و اهلك و من افتى الناس بغير علم و هو لا يعلم الناسخ من المنسوخ و المحكم من المتشابه فقد هلك و اهلك

من افتى الناس بغير علم فليتبوأ مقعده من النار

ترد على احد هم القضية فى حكم من الاحكام

قد كذب على رسول الله على عهده حتى قام خطيبا فقال ايها الناس قد كثرت على الكذابه فمن كذب على متعمدا فليتبوء مقعده من النار

لا تكذبوا على فانه من كذب على فليتبوا مقعده من النار

و ان الحديث سيفشوعنى فما آتاكم عنى يوافق القرآن فهو عنى و ما آتاكم يخالف القرآن فليس منى

اذا جاءكم عنى حديث فاعرضوه على كتاب الله فما وافق كتاب الله فاقبلوه و ما خالفه فاضربوا به عرض الحائط

اذا ورود عليكم حديث فوجدتم له شاهدا من كتاب الله عزوجل او من قول رسول الله و الا فالذى جاءكم به اولى به

يا زراره قاله رسول الله ( ص ) و نزل به الكتاب , من الله عز وجل , الحديث

ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٤٣٨ - نقش زمان و مكان در اجتهاد

اجتهاد اول

اجتهاد اول براى مجتهدى است كه داراى منابع و مبانى خاص باشد كه براساس آنها از راه اجتهاد احكام موضوعات جديد و مسائل و رويدادهاى تازه را بيان كند , مانند ابوحنيفه پيشواى مذهب حنفى و مالك ابن انس اصبحى پيشواى مذهب مالكى و محمد ابن ادريس شافعى پيشواى مذهب شافعى و احمد بن حنبل شيبانى پيشواى مذهب حنبلى و پيشوايان اصولى مذاهب ديگر از اهل سنت كه در عصر خودشان داراى پيروانى بوده اند , ولى بعد از وفات مذاهبشان بتدريج منقرض شده اند از آنجمله : محمد بن عبدالرحمان ابن ابى ليلا و عبدالرحمان اوزاعى پيشواى مذهب اوزاعى و ليث بن سعد مصرى پيشواى مذهب ليثى و ابوتور كلبى پيشواى مذهب كلبى و عبدالله بن اباض پيشواى مذهب اباضى و محمد بن جرير طبرى پيشواى مذهب طبرى و . . . اين اجتهاد را اجتهاد در شرع و مطلق نيز ناميده اند .

اجتهاد دوم

اجتهاد دوم براى مجتهدى است كه خود داراى منابع و مستقلى نباشد و پيرو مجتهدان پيش از خود كه داراى منابع مستقلى بوده اند , باشد , ولى در بعضى از موارد برداشتهاى او از منابع آنها يا در مقام تفريع و تطبيق بر خلاف برداشتهاى آنها از منابع مى شود , مانند محمد بن حسن شيبانى ( م / ١٨٩ ) شاگرد ابوحنيفه و ابوهذيل زفر اصفهانى ( م / ١٥٨ ) در مذهب حنفى و اشهب بن عبدالعزيز قيسى ( م / ٢٠٤ ) و اسد بن فرات نيشابورى ( م / ٢١٣ ) در مذهب مالكى و يوسف واسطى ( م / ٢٣١ ) و اسماعيل مزنى ( م / ٢٦٤ ) در مذهب شافعى . مزنى گر چه با شافعى اختلاف اصولى ندارد ولى در تفريع و تطبيق به نتايج ديگرى از قواعد شافعى دست يافت . [١] و اثر م خراسانى ( م / ٢٧٣ ) و حرب بن حنظلى كرمانى ( م / ٢٨٠ ) در مذهب حنبلى .

اين اجتهاد را اجتهاد مطلق منتسب و اجتهاد در مذهب نيز ناميده اند .

اجتهاد سوم

اجتهاد سوم براى مجتهدى است كه اجتهاد او منحصر در مسائلى است كه از مجتهد پيش , در آنها فتوا صادر نشده

[١]ـ طبقات الشافعيه ١ / ٢٤٣