ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٤١٧ - تعيين شيوه اجتهادى امام در بين شيوه هاى متداول در طول زمان

٦ ـ تعيين شيوه اجتهادى امام در بين شيوه هاى متداول در طول زمان

پيش از پرداختن به موضوع , مناسب است مطلبى را كه با آن مرتبط است بگونه گذرا و اشاره وار بيان كنم .

مطلب اين است كه شيوه هايى را كه فقه اجتهادى در طول زمان از زمان پيدايش آن در اواخر ايام غيبت صغرى امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف تا اين زمان يعنى دوره هشتم از ادوار اجتهاد داراست عبارتند از :

الف ـ اجتهاد بر اساس منابع و پايه هاى شناخت تنها بگونه علمى

ب ـ اجتهاد بر اساس ظاهر نصوص بگونه عملى , ولى بدون تفريع و تطبيق كه اين اجتهاد و اجتهاد اول را بايد به معناى لغوى آن محسوب داشت , نه به معناى اصطلاحى آن , زيرا در اصطلاح علمى اجتهاد عبارت از تفريع و تطبيق است و در صورتى كه فاقد اين باشد آن را از اجتهاد نمى نامند بلكه استنباط حكم از ظاهر نصوص نام دارد .

ج ـ اجتهاد براساس منابع با تفريع و تطبيق , ولى تنها در مقام تئورى و نظرى نه در مقام عمل و فتوا . اين اجتهاد را در مقام تئورى و نظرى اصولى و در مقام عمل و فتوا اخبارى مى ناميم . اما اينكه اين اجتهاد را در آن مقام اصولى مى ناميم بدين جهت است كه تنها در آن مقام داراى تفريع و تطبيق و خارج از محدوده ظواهر نصوص است . اما اينكه آن را در مقام عمل اخبارى مى ناميم زيرا در اين مقام داراى تفريع و تطبيق نيست و استنباط در ظاهر نصوص بسنده مى شود و آن گونه كه احتياط اقتضا دارد حكم را بيان مى كند .

د ـ به كارگيرى اجتهاد در منابع شناخت نه تنها در مرحله تئورى و نظرى بلكه حتى در مقام عمل و فتوا ولى بدون سنجيدن ابعاد قضايا و بررسى ملاكات احكام و عناوينى كه بالذات در بستر زمان موضوعات احكامند و نيز بدون بررسى ويژگيهاى درونى و بيرونى موضوعات كه در طول زمان متحول اند كه در نتيجه احكام آنها نيز متحول مى شوند , حكمى بر موضوعى و يا عنوانى و يا ملاكى قرار داده شده , ولى روى آن حكم و يا ملاك و يا موضوع در طول زمان بر اساس منابع فرد مسئول حساب نمى كند كه آيا آن موضوع در طول زمان تحولى پيدا كرد يا نه , اين اجتهاد را ما اجتهاد مصطلح , ولى در حكومت اسلامى حكومت جامد و ايستاد و راكد مى ناميم .