ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٣١٢ - قيام اخباريها عليه اجتهاد

بى اعتبار شمردن مطلق احكام عقلى چيزى است كه با وجدان و روح بشر سازگار نيست . چگونه مى توان , حكم عقل را در مسائل غير حسى به طور مطلق بى اعتبار دانست ! حال آنكه وجوب اطاعت بندگان از فرمان خدا و احكام شريعت , حكمى از احكام عقل است كه نه مبدأ حسى دارد و نه مبدأ قريب به حس ! و براستى اگر اين فرمان درونى , انسان را به اطاعت واندارد , اگر هزاران فرمان از برون صادر شود , تأثيرى نخواهد داشت , چرا كه تشخيص نيست و آنجا كه تشخيص نيست و تمايز و ادراكى نباشد تكليفى نيست و اگر هم اطاعتى بدون تشخيص و ادراك درونى صورت گيرد , ارزشى نخواهد داشت .

جايگاه عقل در آيات و روايات

روايات و آيات فروانى در شريعت وجود دارد كه جايگاه رفيع عقل را بيان كرده و لزوم اعتماد بر آن را روشن ساخته است .

الف ـ در قرآن , عقل و ادراك وانديشه آدمى با تعابير گوناگونى مدح شده و جايگاه اصلى آن تبيين گرديده است و آيات بسيار زيادى در قرآن بر اين مطلب تصريح كرده است براى نمونه چند آيه ذكر مى گردد .

ان فى ذلك لايات لقوم يعقلون ( رعد ( ٥ /

ان فى ذلك لايات لقوم يتفكرون ( رعد ( ٣ /

ان فى ذلك لذكرى لاولى الالباب ( زمر ( ٢١ /

آياتى كه در قرآن روى ( عقل , فكر و انديشه ) انگشت گذارده و آن را محور هدايت , ايمان و عبوديت و اطاعت قرار داده است حدود هشتاد آيه است . براى درك بيشتر جايگاه عقل در قرآن به المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم ذيل ماده هاى (( عقل )) , (( فكر )) , (( لب )) , (( نظر )) , (( تدبر )) , و . . . مراجعه كنيد .

ب ـ در اخبار و احاديث بسيارى نيز بر حجيت عقل تصريح شده است . به عنوان مثال :

(( عن ابى الحسن ( ع ) حين سئل : فما الحجة على الخلق اليوم قال : فقال : العقل يعرف به الصادق على الله فيصدقه و الكاذب على الله فيكذبه )) ( اصول كافى , كتاب عقل و جهل , حديث ٢٠ )

شخصى از امام ابوالحسن ( ع ) پرسيد : حجت خدا بر مردم چيست ؟ امام در پاسخ