ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٢٢ - پيشگفتار

١ ـ قياس ـ زيرا علت موجب حكم نبوده است براى اينكه امكان دارد خالى از حكم باشد ـ به اين معنا كه علت ناقصه باشد نه كامله ـ از اين رو علت باعث حصول علم به مطلوب نمى شود ( زيرا ) اين اجتهاد و استنباط حكم از راه رأى است .

٢ ـ چيزى كه بر ظن و گمان بدون علت غلبه پيدا مى نمايد مانند اجتهاد در وقت و قبله و قيمت كالا و يا جنس .

٣ ـ استدلال به اصول (( براى اثبات حكم شرعى [١] . ((

اين گفتار نيز قابل نقد و اشكال پذير است زيرا آنچه از اين معانى سه گانه با مفهوم اصطلاحى خاص واژه اجتهاد مى تواند ارتباط داشته باشد همان معناى اول است كه عبارت از استنباط و شناخت حكم از راه قياس كه البته اين از نظر شيعه باطل است .

اما معناى دوم صحيح نيست زيرا تشخيص موضوعات جزئى خارجى و عرفى از وظايف مجتهد نمى باشد .

و اما معناى سوم اجتهاد به مفهوم عام است نه خاص . زيرا شامل قياس و غير آن نيز مى شود .

معناى اجتهاد از نظر آخوند :

استاد بزرگ آخوند خراسانى اجتهاد را اين گونه تعريف كرده است : (( به كار گرفتن توان در راه تحصيل و يافتن حجت بر حكم شرعى [٢] . ((

انديشمندان ديگرى در تعريف اجتهاد چنين آورده است : تلاش و كوشش در استخراج حكم شرعى فرعى يا تحصيل حجت از راه ادله تفصيلى آن )) . اگر ملاك صحت عمل را تحصيل حجت بدانيم تعريف ياد شده از مناقشات پيشين در امان است , زيرا حجت هم شامل علم مى شود و هم شامل دليل علمى ـ اصول و امارات معتبره ـ و بنا بر مسلك و شيوه اهل سنت شامل مطلق ظن نيز مى گردد و همچنين بنا بر قول قائلين به انسداد باب علم , لفظ حجت , ظن مقيد به زمان انسداد را در بر مى گيرد .