بنابراين تنقيح مناط , هيچ گونه ربطى به قياس ندارد , بلكه نوعى مستقل و مغاير با قياس است . زيرا در صورت مذكور , اعتبار حكم مبتنى بر قطع است كه حجيت آن ذاتى است و نه مبتنى بر قياس .

علامه كشميرى نيز در كتاب فيض البارى فى شرح صحيح البخارى ( ج ١ , ص ( ٦٠ مى گويد كه تنقيح مناط از نوع قياس نيست . همچنين علامه بيضاوى ( صاحب منهاج الوصول الى علم الاصول ) , اين نظريه را مورد تأييد قرار داده است .

برخى از اصوليان اهل سنت , مانند ابوحامد محمد غزالى , اين قياس را حجت و معتبر نمى شناسد , زيرا آن را نيز نوعى از قياس مى داند . همچنين علامه اسنوى در نهاية السؤول و علامه محمد بن على شوكانى در كتاب ارشاد الفحول , اين نظريه را مورد تأييد قرار داده اند .

به هر حال در تفاوت ميان قياس اصطلاحى و قياس تنقيح مناط گفته اند كه در قياس اصطلاحى , ابتدا نظر مجتهد به فرع تعلق مى گيرد و سپس آن را از حيث حكم , به اصل ( كه حكم آن به نص ثابت است ) ملحق مى نمايد . ولى در قياس تنقيح مناط , ابتدا نظر مجتهد به اصل ( و موضوع مورد نص ) تعلق مى گيرد و از راه آن , مناط حكم را به دست مىآورد و سپس فرع را از حيث حكم , به اصل ملحق مى سازد .

قياس تخريج مناط : مطالبى كه در زمينه قياس تنقيح مناط گفته شد , در اين قياس نيز جريان دارد . تنها فرق ميان تنقيح مناط و تخريج مناط اين است كه مجتهد در تنقيح مناط , حكم را در اصل , از راه نص به دست مىآورد , سپس چون مناط حكم اصل را در فرع مى بيند , آن را از حيث حكم به اصل ملحق مى نمايد . ولى مجتهد در تخريج مناط , مناط حكم را در اصل از راه مناسب به دست مىآورد و سپس چون مناط را در فرع مى بيند , آن را از حيث حكم به اصل ملحق مى كند .

قياس تحقيق مناط : تحقيق مناط عبارت است از اين كه مجتهد از علت حكم آگاهى دارد و تنها بررسى و تحقيق او نسبت به وجود علت در مصاديق است .

اين تعريف را برخى دانشمندان اهل سنت , مانند محمد ابوزهره مصرى در اصول الفقه ( ص ٢٤٦ ) و علامه سيف الدين آمدى در كتاب الاحكام فى اصول الاحكام ( ج ٣ , ص ٦٢ ) و بعضى از دانشمندان شيعه مانند محقق قمى ( صاحب كتاب