ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٨٢ - تفسير

بيان آيه ١٤٥

تفسير:

(وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ‌)- يعنى هيچ نفسى و جاندارى جز باجازه خدا نخواهد مرد مثل آيه شريفه‌( (ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها)) يعنى نبود براى شما كه شاخه درختش را برويانيد كه معنى و مراد اينست (ما كنتم لتنبتوا شجرها يعنى درختش را شما نرويانيديد) و تفنن در عبارت براى اينست كه روياندن تحت اختيار بشر نيست و در آيه اخبار باين مطلب است كه مرگ جز با اجازه خدا نخواهد بود و اين سخن تسليت مؤمنان است بمرگ پيغمبر كه اين نيز باجازه خداست و هيچكس پس از مرگ او نبايد از دينش برگردد و بر اين امر عذرى ندارد.

و گفته‌اند اين سخن تحريك بر جهاد است كه مسلمين چون بدانند كه بى‌اجازه خدا نميميرند از جنگ هراس بخود راه ندهند كه جهاد اجل نرسيده را جلو نيندازد و ترس و فرار از جهاد مرگ رسيده را عقب نياندازد. در معنى جمله باذن اللَّه دو احتمال است:

١- بعلم خدا.

٢- بامر خدا.

ابو على جبايى گويد: در آيه دلالت است كه هيچكس جز خدا بر موت قدرت ندارد چنان كه بضد مرگ يعنى حيات قدرت ندارد و گرنه (مرگ باذن خدا است) معنى نداشت.

(كِتاباً مُؤَجَّلًا): يعنى خداوند براى هر زنده‌اى مدتى معين از حيات و مرگى معين مقدر كرده كه جلو و عقب نخواهد شد.

و گفته‌اند: يعنى حكم لازم و مبرم و حتمى است.