امّا وى توانست با تطوّر و رشد فقه استظهارى (١٤) ، نه تنها پاسخ بسيارى از سؤالات نوپيدا را در آورد، بلكه دربرخى از آراى فقهى، براساس استظهار از روايات، برخلاف اسلاف خود، حتّى استادانى چون شيخ مفيد و سيّد مرتضى، پيش رفت.

كتاب هاى روايى تهذيب الاحكام و استبصار نمونه هايى هستند كه درآنها فقط شيوه فقه استظهارى به كار رفته است.

٢. فقه استدلالى تحليلى. به كارگيرى اصول و قواعد عقلى و تحليل هاى مبتنى بر عدم قطعيّت حكم شرعى، دراستنباط فقهى، يكى از حسّاس ترين جريانات فقهى در طول تاريخ فقه اماميّه بوده است كه به جهت همين حسّاسيّت و ظرافت، همواره بحث ها و اختلافات بسيارى را نيز برانگيخته است. آغاز اين امر را به طور جدّى بايد در قديمين ـ ابن ابى عقيل عمّانى و ابن جنيد اسكافى ـ دانست؛ امّا آنها چه بسا درتطبيق برخى از اين قواعد برخلاف اصول اماميّه پيش رفتند و احيانا متوسّل به قياس ظنّى شدند. (١٥) و شايد از همين روى بودكه اين نوع فقه استدلالى مورد استقبال فقهاى محدّث واقع نشد.

ضوابط و شرايط استفاده از اين قواعد استدلالى درمكتب بغداد از جهت نظرى مورد تنقيح و تصحيح قرار گرفت و به صورت عملى نيز به وسيله شيخ مفيد و سيّد مرتضى، به متن فقه وارد شد، تا اين كه نوبت به شيخ الطائفه رسيد.

وى ضمن تكميل اقدامات استادانش درتحكيم مبانى و به كارگيرى صحيح اصول عقلى،

(١٤) لازم به ذكر است كه شيخ در اين راه اوّلا كوشيد از جهت مبنا، از حجيّت خبر واحد دفاع كند و ثانيا با توسعه ابزار دلالتى، مانند ادلّه لفظيّه، توان بهره بردارى از روايات را افزايش دهد. درجاى خود، بيشتر به اين دو موضوع مى‌پردازيم.
(١٥) ر. ك: گرجى، دكتر ابوالقاسم، تاريخ فقه و فقها، ص١٣٧.