اين روايت برقاعدهء تجاوز دلالت دارد؛ زيرا هم صدر آن و هم ذيل آن ظهور دارد در اين كه متعلق شك عبارت است از وجود جزء نه صحت و مقصود از «جاوزه» نيز محل است؛ چون اگر نسبت به وجود چيزى شك شده باشد«جاوز» صادق نيست. تفصيل بيشتر خواهد آمد.

جمع بندى

ايشان پس از گزارش روايات درمقام جمع بندى چند مطلب را يادآور مى‌شود:

١. تمامى روايات مربوط به قاعده تجاوز و فراغ شانزده حديث است. (١٩)

٢. برخى از روايات برقاعده تجاوز دلالت دارد و برقاعده فراغ دلالت ندارد. و برخى ديگر برعكس؛ زيرا مورد و ملاك هريك غير از ديگرى است.

٣. از روايات استفاده مى‌شود كه قاعده فراغ و تجاوز يكى نيستند بلكه دو قاعدهء مستقل از همديگرند (تفصيل بيشتر اين بحث خواهد آمد).

٤. مستند قاعده فراغ اصالة الصحه درفعل خود است و ملاك آن عبارت است از جلو گيرى از عسرو حرج شديد.

٥. حكمت قاعدهء تجاوز عبارت است از جلو گيرى از اختلال به صورت نماز جماعت.

وحدت يا تعدد

ازجمله مباحث مورد توجه قواعد نگاران، اين است كه آيا قاعدهء تجاوز و فراغ يكى هستند يا دوتا؟

دراين مبحث دو نظر اساسى وجود دارد:

الف) برخى از فقها براين باورند كه قاعدهء تجاوز و فراغ يك قاعده اند؛ از جمله مى‌توان

(١٩) از اين شانزده حديث نه حديث كه مضمون آنها تكرارى نباشد گزارش شد.