اشكال شهيد صدر : حاصل اشكال اين است كه مى‌توانيم عدم مشهور دركلام امام(ع) را به معناى غير واضح بگيريم. دراين صورت اطلاق اين عنوان بر شاذّ، اين نتيجه را دربرندارد كه درمقابل شاذّ، مشهور ـ به معناى اصطلاحى آن ـ قرار دارد، بلكه اين نتيجه را دربردارد كه آنچه مقابل شاذّ قراردارد، واضح است. (٥٠)

پاسخ: شهيد صدر درحقيقت با نفى اين قرينه درصدد نفى مقدّمه اول است. مقدمه‌اى كه در صورت اثبات، راه را بر امكان تعميم حجيّت به شهرت فتوايى، باز مى‌كند؛ درحالى كه ادعاى شهيد صدر، خود، تعميم ياد شده را از راه ديگر امكان پذير مى‌سازد؛ زيرا اگر شهرت را به معناى وضوح به كار ببريم، آشكار مى‌شود كه امام(ع) تمسّك به شاذّ را به خاطر عدم وضوح آن، نادرست معرفى كرده است. نتيجه اين مى‌شود كه هرچه واضح باشد قابل اخذ و تمسّك مى‌شود و پيداست كه وضوح تنها با اجماع تحقق نمى پذيرد، بلكه شهرت فتوايى نيز همانند اجماع، وضوح دارد و بايد به آن تمسّك جست.

خلاصه اين كه يا مشهور را به معناى اصطلاحى آن مى‌گيريم و دراين صورت، مقدّمه اول به اثبات رسيده است. يا آن را به معناى واضح مى‌گيريم كه دراين صورت امام(ع) تمسّك به هرچه را كه واضح است قابل اخذ معرفى كرده و شهرت فتوايى اين وضوح را دارد.

امّا درمورد مقدّمه دوم، پيش تر گذشته كه آن مقدّمه مى‌گويد: طبق تعليل مطرح در روايت هرچه ترديد برنينگيزد، حجّت است. بدينسان تعليل، عموميت دارد و شهرت فتوايى را نيز دربر مى‌گيرد.

برخى از اصوليان به ردّ اين مقدّمه پرداخته و عموميّت تعليل را انكار كرده اند. اين اصوليان را مى‌توان به دو گرايش تقسيم كرد.

گرايش اوّل: مقصود از «ريب» درجمله تعليلى، ريب اضافى است.

اين مبنا را مرحوم نايينى و برخى از شاگردان او برگزيده اند.

(٥٠) مباحث الاصول، جزء دوم از قسم دوم، ص٣٢٦.