براين اساس اين بحث نيز مطرح مى‌شود كه آيا قاعدهء تجاوز به فراغ برمى‌گردد يا برعكس، قاعده فراغ به قاعده تجاوز برمى گردد. از جمله فقهايى كه باور اول را پذيرفته، محقق نايينى است. (٢٣) برخلاف ايشان آية اللّه‌ خويى ـ كه در مقام ثبوت، استدلال كرده كه مى‌توان دو قاعده را به يك قاعده ارجاع داد ـ براين باور است قاعدهء فراغ به قاعدهء تجاوز برمى گردد.

البته ايشان در مقام اثبات قائل به وحدت دو قاعده نيست. (٢٤)

ب) نظريه ديگر تعدد قاعدهء فراغ و تجاوز است كه مشهور فقها براين باورند.

حضرت آية اللّه‌ بروجردى درآغاز بحث تصريح مى‌كند به اين كه:

تعدد يا وحدت اين دو قاعده اهميت ندارد.

ليكن در لابه لاى بحث، نظر مشهور فقها را مورد تأييد و برآن استدلال مى‌كند. از جمله درمبحث دسته بندى روايات مى‌فرمايد:

سند هشت روايت به محمد بن مسلم مى‌رسد. مدلول سه روايت بيان برخى از فروعات قاعده تجاوز است... و سه روايت ديگر از اين دسته هشتگانه بيان پاره اى از فروعات قاعده فراغ است. (٢٥)

(٢٠) فرائد الاصول، ج٢، ص٧١٠، مؤسسه نشر اسلامى.
(٢١) محقق نايينى در فوائد الاصول متمايل به وحدت دو قاعده است. (قواعد الاصول، ج٤، ص٦٤٠). و اما در اجود التقريرات كه دور دوم اصول ايشان است درابتدا قائل به تعدد شده وليكن در پايان درمقام جمع ميان روايات وحدت دو قاعده را پذيرفته است. اجود التقريرات، ج٢، ص٤٦٤.
(٢٢) حضرت استاد اين بحث را از دو زاويه مقام ثبوت و اثبات به گونه علمى مطرح كرده و در هردو مقام وحدت دو قاعده را اثبات كرده است. (قاعدة الفراغ و التجاوز، ص٤٣).
(٢٣) كتاب الصلاه، ج٢، ص٧٩.
(٢٤) مصباح الاصول، ج٣، ص٢٧٤.
(٢٥) كتاب الصلاه، ص٨٢.