فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٨٩ - قاعدۀ تجاوز و فراغ از نگاه آية اللّه بروجردى محمد رحمانى
است. ايشان در مقام تفاوت گذارى ميان قاعده تجاوز و فراغ مىفرمايد:
برگشت قاعدهء فراغ به اصالة الصحه در عمل ديگران است كه جلوگيرى كننده از اختلال نظام است. مستند اصالة الصحه در عمل خويش، جلوگيرى از حرج زياد است؛ برخلاف قاعدهء تجاوز كه معتبر نبودن آن موجب عسر و حرج نخواهد بود.
ازاين بيان شايد بتوان استفاده كرد كه قاعدهء فراغ امر عقلايى است ؛ همان گونه كه اصل صحت در عمل ديگران اصل عقلايى است و ملاك و مستند آن نيز امر عقلايى يعنى جلوگيرى از اختلال نظام و عسر و حرج مىباشد؛ برخلاف قاعدهء تجاوز كه اعتبار آن داير مدار چنين امر عقلايى نيست.
برفرض صحّت اين برداشت از كلام ايشان، درصورتى درست است كه قاعده فراغ و تجاوز دو قاعده مستقل باشند. اما برمبناى وحدت آن دو چنين برداشتى نادرست خواهد بود.
٣. اخبار
دليل سوم براعتبار قاعده تجاوز و فراغ روايات است، مهم ترين دليل نيز همين اخبار مىباشد؛ زيرا افزون برحجيت اصل قاعده، فروعات مربوط به آن نيز اثبات يا نفى مىگردد. روايات وارده دراين باب زياد است و دريك دسته بندى كلى مىتوان آنها را به سه دسته تقسيم كرد:
دسته اى درخصوص طهارت يا نماز وارد شده است و دستهاى مدلول آنها عام و فراگير مىباشد.
آية اللّه بروجردى روايات را به گونهاى ديگر تقسيم بندى كرده است. ايشان دراين باره مىنويسد: