فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٠٤ - قاعدۀ تجاوز و فراغ از نگاه آية اللّه بروجردى محمد رحمانى
٣. شرايط قاعده تجاوز
پرواضح است جريان قاعده تجاوز همراه باشرايطى است. آية اللّه بروجردى نيز براى اجرا و حجيت قاعده، شرايطى را بيان كرده است؛ ازجمله:
١. گذشتن از محل جزئى كه انجام آن مورد شك است.
٢. داخل شدن درغير جزء مشكوك. ايشان دراين باره مىنويسد:
از نظر مشهور فقها، شرط حجيت قاعده تجاوز، تجاوز از محل مشكوك و داخل شدن درغير آن است. (٣٣)
ايشان سپس اين بحث را كه مقصود از «غير» كه داخل شدن درآن، شرط اعتبار قاعدهء تجاوز شمرده شده، مطرح كرده است. دراين باره درابتدا مقصود از غير را تنها وارد شدن درجزء ديگر ـ غير از جزء مشكوك ـ دانسته ولى در پايان از قول جمعى از فقيهان «غير » را به معناى فراگيرترى دانسته كه شامل مقدمات جزء ديگر نيز مىشود. ايشان مىنويسد:
وارد شدن در مقدمه جزء ديگر كافى نيست... ولى جمعى از فقهاى متأخر براين باورند كه مراد از «غير» اعم از جزء نماز و مقدمات آن است و شاهد اين مدعا اطلاق عبارت امام درصحيحه زراره است كه مىفرمايد:«إذا خرجت من شيء و دخلت في غيره» است؛ زيرا ظهور كلمه «غير» عبارت است از هرچيزى كه با جزء مشكوك مغاير باشد. ازاين رو تغاير ميان مثلا ركوع و حركت به طرف سجود روشن است؛ به ويژه اگر نشسته باشد و بخواهد سر را برمهر بگذارد. (٣٤)
ايشان اين نظر را مورد تأييد قرار مىدهد و برآن چنين استدلال مىكند:
(٣٣) كتاب الصلاه، ج٢، ص٨٤.
(٣٤) تقرير دليل دوّم اندكى با توضيحات راقم اين سطور همراه است.