فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢٧ - پژوهشى در فقه شيخ طوسى قدس سره سيدمهدى طباطبايى
١ـ٣. فقه تفريعى
فقه تفريعى ازديگر روش هاى فقهى شيخ است كه به دليل مبدع بودن وى درآن، بيش از ساير مناهج فقهى وى مورد توجّه فقه پژوهان واقع شده است و براساس همين روش، شيخ فروع بسيارى از اهل سنّت را وارد فقه اماميّه كرد و اين فروع تا مدّت مديدى درمتون فقهى شيعه باقى ماند.
درواقع ميان فقه تفريعى و فقه تطبيقى شيخ ارتباط زيادى وجود دارد؛ بدين صورت كه يكى درخدمت ديگرى است و از آن بهره بردارى مىكند. آنچه شيخ به عنوان مسائل و فروع در ذيل يك فصل ذكر مىكند، بيش از هرچيز ناظر به اقوال و آراى ديگر اصحاب اماميه و درغالب موارد عامّه است و اين خود نوعى فقه تطبيقى و علم الخلاف است كه هدف اصلى و جنبه آشكارتر آن ارائه اقوال مختلف درمسأله نيست؛بلكه منظور آن است كه اقوال و فروع مختلف درهرمسأله بيان شود و به واسطه آن، ديدگاه اماميّه درمورد صحّت و سقم و دليل اقوال عامّه و نيز مناقشه با آن ذكر شود و بالاخره به فروعى كه شايد براساس مبانى اماميّه جايى براى ذكر آنها نيست، نيز به طور مستدل پرداخته شود.
شيخ دراين روش ابتدا حكم اصلى و كلّى مسأله را مطرح و سپس شقوق و محورهاى مختلف آن را بيان مىكند. تسلّط و جامع نگرى وى درفقه تفريعى به حدّى است كه هرنوع احتمالى را در مورد صورت هاى مختلف مسأله، حتى اگر براساس قول اماميّه صحيح نبوده و با حكم اصلى باب منافات داشته باشد، ذكر مىكند.
جهت آشنايى بهتر با روش شيخ در فقه تفريعى، نمونه اى از كتاب مبسوط را از نظر مىگذرانيم:
إذا ضرب بطن امرأة فألقت جنينا كاملا و هو الحرّ المسلم فديته عندنا مائة دينار و عندهم فيه غرّة عبد أو أمة بقيمة نصف عشرالدية. و الغرّة من كلّ شيء خياره....