شيخ الطائفه، ابو جعفر محمّد بن حسن بن على طوسى(٣٨٩ـ٤٦٠ق. ) دست پرورده مكتب فقهى ـ كلامى بغداد و خود صاحب مكتب فقهى پر دامنه‌اى است كه پس از گذشت بيش از هزار سال، بازهم آرا و انديشه ها و نيز مبانى و منهج فقهى وى مورد توجّه پژوهشگران و فقيهان مى‌باشد. به جهت عظمت و گستردگى دامنه آثار، انظار و مبانى فقهى شيخ، طبيعى است كه پژوهش درفقه وى نيز كارى بس دشوار مى‌نمايد و دقّت و تعمّق وافرى را مى‌طلبد. لذا دراين مقاله، سعى داريم با كاوش درآثار وى و بدون آن كه مبناى خود را مدّعيات بدون استناد تاريخ پژوهان فقهى قرار دهيم، به طور مستند به اين مهم پرداخته و بكوشيم لااقل راه را بر پژوهش هاى بعدى هموار كنيم.

پيش از ورود به مباحث اصلى، ذكر دو نكته لازم است:

١. درعصر شيخ، جريانات فرهنگى، علمى و سياسى متنوّعى حاكم بوده است كه مستقيم يا غير مستقيم تأثير بسيارى برجهت گيرى فقه او و نيز تطوّر فقه اماميّه به دست وى داشته است؛ مواردى از قبيل قرارگرفتن وى در بغداد و دركنار فرقه هاى مختلف فقهى اهل سنّت، حاكميّت آل بويه برايران و تسلّط آنان بربغداد، مركز حكومت عبّاسيان و بالاخره هجرت شيخ به نجف اشرف و تأسيس حوزه علمى و فقهى در آن سامان.

با اين كه تحليل و بررسى اين شرايط و احوال، در دريافت دقيق تر مباحث بعدى تأثير بسزايى خواهد داشت، امّا با توجّه به اين كه ذكر تفصيلى همه آنها از اهداف اين نوشتار خارج بوده و دراين مختصر نمى گنجد، لذا پى گيرى آنها را به عهده خواننده محترم مى‌گذاريم. (٢)

(٢) ر. ك: جعفريان، رسول، تاريخ ايران اسلامى، دفتردوّم؛ فقيهى، على اصغر، آل بويه؛ ابن اثير، الكامل في التاريخ، ج٧؛ واعظ زاده خراسانى، مقدّمه تحقيق الرسائل العشر؛ طهرانى، آقا بزرگ، مقدّمه تحقيق التبيان؛ گرجى، ابوالقاسم، تاريخ فقه و فقها؛ مدرّسى طباطبايى، سيد تقى، مقدّمه‌اى برفقه شيعه(ترجمه از عربى).