از امام صادق(ع) درباره شخصى كه سرش را از سجده بلند كرده و پيش از نشستن نمى داند سجده كرده يا نه؟ حضرت (ع) فرمود: سجده را تكرار مى‌كند عرض كردم: شخصى از سجده حركت كرده پيش از ايستادن، شك مى‌كند سجده كرده يا نه؟ حضرت فرمود: بايد سجده كند.

اين روايت دلالت دارد داخل شدن درمقدمات جزء ديگر براى اجراى قاعدهء فراغ، كافى نيست و بايد مشكوك (سجده) را انجام دهد. درحالى كه روايات (٣٧) ديگرى درمورد ركوع وارد شده كه اگر درحال نشستن براى سجده، درانجام ركوع شك كند، قاعده تجاوز جارى است.

آية اللّه‌ بروجردى اين تفصيل بيان سجده و غير سجده را درباره جريان قاعده تجاوز نمى پذيرد و درمورد بحث نيز قاعده را جارى مى‌داند و از اين روايت چنين پاسخ مى‌دهد:

اين روايت مورد اعراض فقها واقع شده؛ زيرا خصوصيتى ميان سجده و ركوع نيست تا قاعده در مورد اول جارى نباشد و درمورد دوم جارى شود.

نتيجه: ايشان براساس اين مبنا كه ورود درمقدمات جزء ديگر نيز سبب جريان قاعده تجاوز مى‌شود، درمورد بحث كه اگر كسى پيش از استقرار بدن درحال ايستادن شك كند كه سجده انجام داده يا نه ـ قاعده را جارى مى‌داند؛ همان گونه كه درمورد شك درركوع نيز جارى است. اما بر اين مبنا كه ورود درمقدمات جزء، صدق ورود درجزء و غير نمى كند درهردوصورت قاعده جارى نيست. درهر صورت ايشان تفصيل را رد مى‌كند.

قاعده فراغ

درپى بحث اجمالى از احكام قاعدهء تجاوز، مطالبى را درباره قاعده فراغ بيان كرده است. پيش از ورود به اين بحث، به تفصيل نظر شيخ انصارى را مبنى بر اين كه برگشت اين دو قاعده به يك قاعده است مطرح و آن را مورد نقد قرار داده است. آنچه درباره قاعده فراغ مى‌فرمايد، عبارت است از:

(٣٦) وسائل الشيعه، باب ١٥ از ابواب سجود، ح٦، ص٩٧٢.
(٣٧) وسائل الشيعه، باب ١٣ از ابواب ركوع، ح٤.