با دقت دراين جملات، به خوبى روشن مى‌شود كه اصل، عدم غفلت هنگام عمل يا پس از آن از نظر خردمندان مورد تأييد و امضاى شارع است. بنابراين يكى از ادله قاعدهء تجاوز و فراغ مى‌تواند سيره عقلا ـ كه مورد تأييد و امضاى شارع است ـ باشد.

نقد و بررسى: دلالت سيره عقلا براصل قاعده تجاوز و فراغ ـ صرف نظر از ويژگى‌ها و قلمرو آن ـ قابل انكار نيست و نيز تأييد و امضاى آن از نظرشارع روشن است. گفتنى است كه اين دليل نسبت به اصل قاعده، مورد قبول است و اما نسبت به قلمرو فروعات آن ارزشى ندارد؛ زيرا سيره، دليل لبى است و اطلاق ندارد تا هنگام شك، به اطلاق يا عموم آن تمسك شود.

نظرآية اللّه‌ بروجردى

ايشان بحث سيره عقلا را جداگانه مورد بررسى قرار نداده است ولى از بعضى عبارات استفاده مى‌شود كه سيره عقلا را نسبت به قاعده فراغ پذيرفته امّا نسبت به قاعده تجاوز نمى‌پذيرد. زيرا درمورد قاعدهء فراغ براين باور است كه بازگشت آن به قاعدهء اصالة الصحه است و ملاك آن جلوگيرى از اختلال نظام مى‌باشد كه از نظر عقلا امرى نادرست و مذموم

(٢) وسائل الشيعه، ج١، ص٣٣١، ح٧.
(٣) همان، ج٥، باب ٢٧ از ابواب الخلل الواقع في الصلاة، ص٣٤٣، ح٣.