فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٨٧ - قاعدۀ تجاوز و فراغ از نگاه آية اللّه بروجردى محمد رحمانى
بسيارى از مباحث ديگر ـ به ويژه قلمرو و فراگيرى قاعده ـ بستگى به آن دارد. از اين رو، بحث از مبانى، اصلى ترين بحث است.
آية اللّه بروجردى درمقام بحث از مبانى قاعده، تنها به گزارش و دسته بندى روايات پرداخته و از ادله ديگرى كه ممكن است برقاعده دلالت كند، بحثى نكرده وليكن ادله ديگرى قابل طرح است؛ از جمله:
١. اجماع
پرواضح است تمام فقها براصل قاعده تجاوز و فراغ اتفاق نظر دارند و تشكيك در آن ديده و شنيده نشده است. بنابراين اجماع، امرى قطعى است.
افزون بر اين، برفرض تنزل، چون اجماع، دليل لبى است و اطلاق ندارد، نسبت به قلمرو شمول قاعده اثر ندارد.
٢. سيره عقلا
بى گمان خردمندان دركارهاى ديگران ـ در صورتى كه عاقل و آگاه از چگونگى و مقدار كار باشند ـ هنگام شك در صحت و بطلان، اصل را بردرستى و صحت مىگذارند. اين اصل نسبت به كار خود انسان نيز از نظر آنها جريان دارد؛ زيرا تفاوتى ميان كار ديگران و شخص خود درصورتى كه آگاه از كار و درستى و نادرستى آن باشد، نيست. به ويژه دركارهايى كه جنبه انجام اداى وظيفه داشه باشد؛ زيرا ملاك، از نظر خردمندان، اين است كه انسان به هنگام انجام كار توجه و دقت بيشترى دارد تا پس از آن. ازاين رو عقلا اصل عدم غفلت را به هنگام انجام عمل جارى مىدانند. براين اساس، اصل صحت و به عبارت