ضرورى است و درمقام اين نيست كه ريب را به معناى غير حقيقى بگيرد. به سخن ديگر، عقلايى بودن، وصف «نفى ريب» است نه وصف خود ريب. نبايد انگاشت عقلايى انگاشتن نفى ريب، مستلزم عقلايى انگاشتن خود ريب نيست؛ بلكه فرض عقلايى بودن نفى ريب با اين حقيقت كه ريب وجدانى است سازگارى دارد.

امّا درمورد چگونگى عقلايى بودن نفى ريب، بايد گفت: عقلا نسبت به دو مقوله اثبات ريب و نفى آن، موضعى متفاوت دارند. در مقام اثبات آن، تسامح نمى كنند؛ يعنى تاوقتى كه يقين وجود دارد بلكه حتّى اطمينان دركار است، به وجود ريب حكم نمى كنند و نمى گويند: ريب موجود است؛ در حالى كه درمقام نفى آن، تسامح مى‌كنند؛ يعنى گاه با وجود ريب، آن را نفى مى‌كنند؛ البته نه هميشه بلكه تنها هنگام اندك و ناچيز بودن ريب؛ كه از نظر آنان درحكم عدم است. اين نفى تسامحى ريب مستلزم ناديده گرفتن ظهور واژه ريب درمعناى وجدانى آن نيست.

٢. حتى با فرض عقلايى انگاشتن ريب نيز نمى توان حجيّت را براى شهرت فتوايى از تعليل درمقبوله استفاده كرد؛ زيرا تعليل را هرچند پذيراى تعميم بدانيم، درمقبوله نمى توانيم چتر تعليل را برسر شهرت فتوايى بگسترانيم؛ از آن جهت كه شهرت فتوايى در زمينه‌اى كه ماهيت حدسى و استنباطى دارد شكل مى‌گيرد و حكم خردمندان به نفى ريب، ناظر به موارد حسى است. به سخن ديگر سخن فتوايى از مصاديق و صغريات آنچه عرفا خالى از ريب است، نيست بلكه عرف، خطا را درشهرت فتوايى روا مى‌دارد؛ بدان جهت كه ماهيّتى حدسى دارد. (٦٠)

اگر نظريّه تلقى توسط آية اللّه‌ بروجردى ارائه نمى شد، ممكن بود اين اشكال را درست بشماريم، امّا بعد از ظهور اين نظريّه ـ كه به تفكيك ميان دو فقه تفريعى و فقه غير تفريعى توجّه نشان مى‌دهد ـ نادرست مى‌نمايد يعنى ديگر نمى توان هرشهرت را ردّ كرد؛ بلكه شهرت در دايره فقه غير تفريعى را كه برپايه دريافت سينه به سينه ـ نه اجتهاد وحدس ـ شكل گرفته است، درست بايد انگاشت؛ زيرا مشمول آنچه عرفا خالى از ريب است، به شمار مى‌رود.

(٦٠) بحوث في علم الاصول، ج٤، ص٣٢٣.