بشر را متوجّه امكانات خلَّاقهء خود مى كند ، همان چيزى كه ويليام جيمز بدان « خود گسترده تر » نام داده است . تربيت در واقع حربهء بشر براى بقاى او است . « آنچه كه در جملات بالا بعنوان خواصّ و نتايج گفته شده است ، با قطع نظر از گفتار ويليام جيمز صحيح است . خطاى ويليام جيمز را در جمله اى كه گفته است ، توضيح خواهيم داد .
چند مطلب كه در جملات فوق وجود دارد ، بقرار زير است : ١ - « تربيت به آرامى و بصورت سير تكاملى مؤثّر مى افتد » . نتيجهء تدريجى بودن تأثير تربيت اينست كه « مدينهء فاضله را آنان ايجاد نمى كند ، داروى سحر آميز نمى دهد . » اين يك واقعيّت صد در صد صحيح است ، زيرا بوجود آمدن دگرگونى اساسى در درون آدمى ، مخصوصا هراندازه كه ساليان عمر بيشترى را سپرى كرده باشد ، هرگز با سرعت انجام نمى گيرد ، زيرا كاملا واضح است كه تربيت دو كار فوق العاده مهمّ را انجام مى دهد كه باسانى و با سرعت ، در درون انسان تأثير نمى كند : كار يكم - تعديل احساسات خام و تموّجات وابسته به غرايز حيوانى و اثبات خطا بودن محتويات غلطى است كه در مغز و روان انسانهاى مورد تربيت جاى گرفته و پيشرفته شده‌اند . گاهى تعديل و اثبات مزبور تا حدّ دگرگون كردن شخصيّت يا حدّ اقلّ تا آنجا كه انسان مورد تربيت چنين تصوّر كند كه شخصيّتش بوسيلهء تربيت دگرگون مى شود ، پيش مى رود . و مسلَّم است كه در هر دو صورت من يا شخصيّت انسانى كه مورد تربيت قرار گرفته است ، تا مدّتى مقاومت نشان خواهد داد .
كار دوم كه تربيت بايد انجام بدهد ، تلقين و قابل پذيرش ساختن واقعيّات و آرمانها و ارزشهاى عالى انسانى به انسان مورد تربيت مى باشد . اين كار در دو موقعيّت ، راحتتر و خوشايند و ملايم طبع مى باشد : موقعيّت يكم - پس از آنكه مغز و روان انسان مورد تربيت ، در مرحلهء اوّل ( تعديل احساسات خام و تموّجات وابسته به غرايز حيوانى و اثبات خطا بودن محتويات غلطى كه در مغز و روان انسانهاى مورد تربيت جاى گرفته و پذيرفته شده‌اند ) توفيق يافت ، پذيرش واقعيّات و آرمانها و ارزشهاى عالى انسانى ، نه تنها سنگينى نمى كند ، بلكه نشاط بخش و مسرور كننده نيز مى باشد . زيرا شكىّ نيست در اين كه پاك كردن مغز و روان انسانى ، بوسيلهء تعديل و اثبات خطا با دلائل و شواهد صحيح منطقى