همگى مشروط به اين است كه انسان حقيقت يا حقايقى را كه بعنوان مبدأ يا مسير يا هدف برگزيده است ، چيست حتّى اگر انسان بخواهد يكى از آن سه موضوع را هم مورد تحقيق و رسيدگى قرار بدهد ، حتما از يك موضعگيرى معيّنى كه براى او پذيرفته شده و براى وى قابل ترديد نيست ، تحقيق و رسيدگى خواهد كرد . به عنوان مثال فرض مى كنيم : يك انسان مبدأ حركت خود را در برهه اى از زندگى ، تلاش مفيد براى جامعه انتخاب كرده است . قطعى است كه عقل براى حركت صحيح از اين مبدأ قضايايى را براى آن انسان ارائهء خواهد كرد و اگر براى حركت از آن مبدأ نياز به درك صدها مسائل انسانى وجود داشته باشد ، عقل به طور قاطع در بارهء ارائهء طرق وصول به آن صدها مسائل ، به فعّاليّت خواهد افتاد . در همين فرض اگر انسان تلاشگر در رسيدن به هدف خود كه رفاه مادّى و معنوى جامعه است ، احتياج به تعيين مسير خاصّى نداشته باشد ، يعنى او بتواند طرق مختلفى را براى مسير انتخاب كند كه از نظر ارزش و هدف تفاوتى با يكديگر ندارند ، عقل حكم به تخيير مى نمايد و بس ، اگر چه پس از انتخاب و پذيرش يكى از طرق براى مسير ، ممكن است نياز به دخالت عقل در پديده‌ها و روابط و خصوصيّات آن مسير بوجود بيايد . در اين موقع هم عقل قضاياى مشروط به انتخاب مسير مفروض را كه انسان پذيرفته و انتخاب نموده است ، ارائه خواهد داد .
همچنين پس از آنكه انسان هدف از تلاش مفيد براى جامعه را كه وصول جامعه به رفاه مادّى و كمالات معنوى است انتخاب نمود ، عقل ممكن است صدها قضايا پيرامون هدف مزبور چه در بارهء وسائل و چه در بارهء مسير و چه در فعّاليّتهاى فكرى و تنظيم و تعديل خواسته‌ها بسازد ، ولى چنانكه گفتيم مشروط بان موضعگيرى ميباشد كه انسان در برابر هدف پذيرفته است . اين فعّاليّت عقلى ذاتا داراى ارزش وسيله اى بوده و هرگز هيچ انسانى بىنياز از آن نخواهد بود . از همين جا است كه مى توانيم بدبينى بعضى از شعرا و عارفان معمولى را كه عقل نظرى را به باد انتقاد گرفته‌اند ، مردود بدانيم و بگوئيم : اين عقل نظرى كه فقط جنبهء وسيله اى دارد ، كمترين تقصيرى در كار اختصاصى خود مرتكب نمى شود ، بلكه اين شخصيّت فاسد آن انسانى است كه پذيرفته شده‌هاى نابكارانهء خود را به عنوان موادّ خام يا هدفهاى مطلوب ، تحويل عقل مى دهد و عقل كار اختصاصى خود را در بارهء آنها انجام مى دهد ،