انسان شامه‌ای نمی‌داشت ، این گلها و سبزیهای خوشبو هم در دنیا وجود نمی‌داشت ، یعنی ارتباطی میان ایندو برقرار است . " « فبای الاء ربکما تکذبان »" حال به من بگویید که شما کدامیک از نعمتهای پروردگارتان‌ راتکذیب می‌کنید . یعنی آیا جای تکذیب نعمتها هست ؟ ! تکذیب نعمتها یا تکذیب ایمانی . عرض کردیم که این نعمتها با این تشکیلات و این نظم که‌ حساب و کتابی را در عالم می‌رساند ، اولا الهام بخش ایمان است در انسان، ثانیا الهام بخش وظیفه و تکلیف و مسؤولیت است برای انسان .
" « خلق الانسان من صلصال کالفخار » " انسان را آفریده است از گل‌ خشکیده شبیه سفال پخته . " صلصال " یعنی دارای صلصله . " صلصال " صدا را می‌گویند ، یعنی به شکلی درآمده بود که مانند سفال صدا می‌کرد در قرآن‌ راجع به خلقت انسان ، در جاهایی تعبیر دارد انسان را از خاک آفرید ، یک جا تعبیر دارد انسان را از گل آفرید ، یک جا تعبیر دارد انسان را از لای گندیده آفرید ( « من حما مسنون » ) [١] ، یک جا تعبیر دارد انسان‌ را از گل خشکیده آفرید . معلوم است که اینها مراحل را ذکر می‌کند . " از خاک آفرید " روشن است که خاک قبل از گل است و گل از خاک به وجود می‌آید ، " لای گندیده متعفن " : آب و خاک که با همدیگر مخلوط می‌شوند ابتدا گل است ، بعدها که می‌ماند ، در اثر تخمیرها وفعل و انفعال‌هایی‌ تبدیل به یک " لای گندیده " می‌شود . " گل خشکیده " : این باز از مراحل بعد است که زمانی هم به این حالت در می‌آید . قرآن خلقت انسان را در این مراحل مختلف بیان کرده است : از خاک آفریده شده است ، از گل‌ آفریده شده است . از لای گندیده آفریده شده است و از گل خشکیده آفریده‌ شده است . اینها مراحلی در خلقت انسان را نشان می‌دهد . در

[١] حجر / . ٢٦