اشتباه نکنید ، آن تولی نبود ، حال چه بود ، چون وقت گذشته و روز عرفه‌ هم هست آن قسمت را می‌گذاریم برای بعد . امروز به حسب افق ما روز عرفه است که در افق حجاز ، برادران مسلمان‌ ما امروز یکی از بهترین و بزگترین روزها را می‌گذرانند که روز عید قربان‌ است و مسلمین - این طور که می‌گویند - امسال قریب سه میلیون جمعیت در منی جمع شده‌اند و حتما در میان اینها مردمان خالص و مخلص هست و زیاد هم هست . ولی به هر حال روز عرفه از روزهای عباد است ، شب و رزعرفه از ایام و لیالی متبرکه است . اعم از اینکه انسان در منی و عرفات باشد یا نباشد ( البته روز عرفه را در عرفات هستند ) . این ( مطلب ) را یک‌ وقتی راجع به شب قدر هم عرض کردیم : روزها گاهی شرافت و فضیلت خود را از همان دستوری که در آن روز رسیده است کسب می‌کنند و این یک جنبه‌ روانی و روحی هم دارد اینکه انسان در یک حال تنها عبادت کند و خدا را بخواند و به درگاه الهی ابتهال و تضرع کند ، با این که صدایش همراه صدای‌ جمع باشد عملا هم فرق ( دارد و اثر آن ) در روح خود انسان هم متفاوت است‌ . ما در سوره مبارکه حمد می‌خوانیم : " « ایاک نعبد و ایاک نستعین »" خدایا همه با هم تو را می‌پرستیم ، در صورتی که انسان نماز را با حالت‌ انفراد می‌خواند . نماز ، اصلش نماز فردای است ، نماز جماعت سنتی است‌ که اگر انسان نخواند هم نخواند . ولی در نماز فردای هم انسان به خدا این‌ طور می‌گوید : خدایا ما همه با هم تو را می‌پرستیم و همه با هم از تو مدد می‌خواهیم و کمک می‌جوییم . امام فخر رازی معروف ، صاحب التفسیر الکبیر ( تفسیر مفاتیح الغیب ) در همین سوره حمد و در همین آیه تعبیر شاعرانه و زیبایی