دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٩٤
| ايشيك آقاسى جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٩٤ |
ايشيكْ آقاسى، عنوانى براي رئيس تشريفات در دربارهاي سلاطين متأخر
ترك. در عصر صفويه كه اختيارات و نفوذ رئيس تشريفات افزايش يافت، اين
منصب را «ايشيك آقاسىباشى» ناميدند (نك: قزوينى، ١/١٥٢؛ مستوفى، ١/٤٠٩).
سابقة كاربرد اين عنوان، برخلاف نظر برخى از نويسندگان (نك: ٢ )، EIبه روزگار
آق قويونلو مىرسد (فضلالله، ٧٩ ؛ هينتس، ١٠٥) و در عصر اول صفوي نيز به
اين منصب بارها اشاره شده است ( عالم آرا...، ٢٩٣؛ محمدمعصوم، ١٤٨، ١٤٩، جم
؛ استرابادي، ٥٨، ٧٨، جم ). در دربار گوركانيان هند نيز كه سازمان اداري و
ديوانيشان اساساً ايرانى بود، اين منصب و عنوان وجود داشته است (ابوالفضل،
٣/٤٠٣؛ خواندمير، ٧٦). هامر پورگشتال نيز از عنوان ايشيك آقاسى باشى در دربار
عثمانيان ياد كرده است (١/٣٩٣، ٢/١٥٧٩). در آغاز دورة نادري منصب ايشيك
آقاسىباشى از ميان رفت (محمدكاظم، ٢/٤٥٧)، ولى گويا بعداً دوباره احيا شد
(همو، ٢/٤٧٣، ٥١٩، ٥٥٢، ٦١١، ٣/٩٠٦). در عصر زنديه ايشيك آقاسىباشى از وزرا و
اركان دولت به شمار مىرفت (ابوالحسنمستوفى، ٥٧٨، ٥٨٦؛موسوي، ٩١). در
دورةقاجار ايشيك آقاسىباشى، رياست تشريفات و انتظامات دربار را در دست داشت
و همواره ملازمشاه بود و سفيرانخارجى را بار مىداد(اعتضادالسلطنه، ١١٣؛
خورموجى، ١٤٩؛ دروويل، ١٩٥؛ بن تان، ٦٨).
منصب ايشيك آقاسىباشى حرم را نيز معمولاً به كهنسالترين خدمتگزاران دربار
مىدادند. مهمترين وظيفة او حفاظت از حرم، و نيز رسيدگى به مخارج آن،
پيشكشها و نذرها و معاملات بود (ميرزا رفيعا، ٧٢؛ قس: محمدمعصوم، ٧٤).
مآخذ: ابوالحسن مستوفى، گلشن مراد، به كوشش غلامرضا طباطبايى مجد، تهران،
١٣٦٩ش؛ ابوالفضل علامى، اكبرنامه، به كوشش مولوي عبدالرحيم، كلكته،
١٨٨٦م؛ استرابادي، حسن، تاريخ سلطانى، از شيخ صفى تا شاه صفى، به كوشش
احسان اشراقى، تهران، ١٣٦٤ش؛ اعتضادالسلطنه، عليقلى ميرزا، اكسير التواريخ،
به كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ١٣٧٠ش؛ بنتان، آوگوست، سفرنامه، ترجمة منصورة
اتحاديه، تهران، ١٣٥٤ش؛ خواندمير، اميرمحمود، تاريخ شاه اسماعيل و شاه
طهماسب صفوي ( ذيل حبيب السير )، به كوشش محمدعلى جراحى، تهران، ١٣٧٠ش؛
خورموجى، محمدجعفر، حقايق الاخبار ناصري، به كوشش حسين خديو جم، تهران،
١٣٤٤ش؛ دروويل، گاسپار، سفرنامه، ترجمة جواد محيى، تهران، ١٣٤٨ش؛ عالم آراي
شاه اسماعيل، به كوشش اصغر منتظر صاحب، تهران، ١٣٤٩ش؛ قزوينى، محمد،
يادداشتها، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٣٧ش؛ محمدكاظم، عالم آراي نادري،
به كوشش محمدامين رياحى، تهران، ١٣٦٤ش؛ محمدمعصوم اصفهانى، خلاصة السير،
به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٨ش؛ مستوفى، عبدالله، شرح زندگانى من يا
تاريخ اجتماعى و اداري دورة قاجاريه، تهران، ١٣٤٣؛ موسوي اصفهانى،
محمدصادق، تاريخ گيتى گشا، به كوشش سعيد نفيسى، تهران، ١٣٦٣ش؛ ميرزا رفيعا،
دستور الملوك، به كوشش محمدتقى دانشپژوه، تهران، ١٣٣٢ش؛ هامر پورگشتال،
يوزف، تاريخ امپراتوري عثمانى، ترجمة ميرزا زكى علىآبادي، به كوشش جمشيد
كيانفر، تهران، ١٣٦٧ش؛ هينتس، والتر، تشكيل دولت ملى در ايران، ترجمة
كيكاووس جهانداري، تهران، ١٣٤٦ش؛ نيز:
EI ٢ ; Fa d lull ? h b. R = zbih ? n Khunj / , T ? r / kh-i q P lam-Ar ? -yi Am
/ n / (Persia in A.D. ١٤٧٨-١٤٩٠), tr. V. Minorsky, London, ١٩٥٧.
ناديا برگنيسى