دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٩٧
| اميري فيروزكوهى جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٩٧ |
اَميريِ فيروزْكوهى، كريم (١٢٨٨-١٣٦٣ش/١٩٠٩-١٩٨٤م)، فرزند مصطفى قلى
منتظمالدوله، متخلص به امير، شاعر و اديب معاصر. وي در فرحآباد فيروزكوه
به دنيا آمد (اميري، ديوان، ١/نه). نياكان او از روزگار كريمخان زند تا
اواخر حكومت قاجار، از اميران سپاه و سران لشكر بودند و «امير» جزء اول نام
آنان بود (همان، ١/نه - يازده؛ نيز نك: بامداد، ١/٢٣٦، ٤/٣٣٤).
زندگى: اميري در ٧ سالگى (١٢٩٥ش) همراه پدرش به تهران آمد و تحصيلات
ابتدايى را در مدرسة سيروس آغاز كرد (اميري، همان، ١/چهارده)؛ سپس در
مدرسههاي ثروت، آليانس، سلطانى و كالج آمريكايى به تحصيل پرداخت
(همان،١/پانزده، هفده) و در ١٣٠٨ش تحصيلات رسمى را ناتمام گذاشت (همان،
١/نوزده) و به استخدام ادارة ثبت اسناد و املاك درآمد (همانجا). اميري تا
١٣١٤ش به فراگيري موسيقى پرداخت، اما در ٢٦ سالگى در پى تغيير حال روحى،
موسيقى را رها كرد و به تحصيل علوم قديم رو آورد و مدت ٦ سال نزد شيخ
عبدالنبى كجوري، سيدحسين كاشانى، سيدكاظم عصار، ميرزا خليل كمرهاي و
سيدمحمود امام جمعه، ادبيات عرب، منطق، كلام، حكمت و فقه و اصول را آموخت
و در نوشتن و سرودن به زبان عربى تسلط يافت (همان، ١/بيست و سه - سى و
هشت؛ نيز نك: ميرانصاري، ١/٤٦٩).
اميري پس از كنارهگيري از خدمت رسمى دولت در ١٣١٩ش، از ١٣٢٦ تا ١٣٣٦ش
سردفتر اسناد رسمى بود و از آن پس به هيچ شغلى نپرداخت (اميري، همانجا).
اميري فيروز كوهى با انجمنهاي ادبى چون: انجمن ادبى ايران، انجمن ادبى
حكيم نظامى و انجمن ادبى فرهنگستان همكاري داشت (همان، ١/سى و پنج). وي
در تهران درگذشت و در حضرت عبدالعظيم به خاك سپرده شد (ميرانصاري، همانجا).
بسياري از شاعران در سوگ او مرثيه سرودهاند (نك: سوكنامة امير، سراسر كتاب).
اميري از ميان اديبان معاصر با رهى معيري، بهمنيار و محمدعلى بامداد (اميري،
همان، ١/بيست و يك، بيست و سه، سى و شش)، وحيد دستگردي (همو، «بر
بالين...»، ٣٩٥-٤٠١)، صادق هدايت، و از موسيقىدانان معاصر با حبيب سماعى،
ابوالحسن صبا، عبدالحسين شهنازي و بسياري ديگر از استادان موسيقى معاشرت
داشت (همو، ديوان، ١/چهل - چهل و چهار).
آثار: بجز مقالهها، آثار ديگر او اينهاست:
الف - چاپى: ١. عفافنامه، مثنويى در لزوم حجاب؛ ٢. مقدمه بر چاپ نسخهاي
از ديوان صائب؛ ٣. ديوان، كه در دو جلد به كوشش امير بانو كريمى به چاپ
رسيده، و مشتمل است بر غزليات، منظومهها، قصايد، قطعهها و مثنويها.
ب - چاپ نشده: ١. احقاق الحق؛ ٢. ترجمة مكاتيب نهجالبلاغة؛ ٣. ترجمة نفس
المهموم (اميري، همان، ١/چهلونه؛ ميرانصاري، ١/٤٧٠-٤٧١).
نقد آثار: اميري در ١٢ سالگى سرودن غزل را آغاز كرد (اميري، همان، ١/هجده) و
تا ٢٠ سالگى به پيروي از حافظ شعر مىسرود، اما پس از آشنايى با صائب، شيفتة
سبك او شد (همو، «گفت و گو»، ٢٨٩) و از اينرو، منتقدان معاصر، اميري را در
غزلسرايى پيرو سبك هندي مىدانند (دروديان، ٧٠٧؛ صبور، ٣٨؛ آرينپور، ٣/٥٣٠)،
اما غزل اميري فاقد پيچيدگيهاي سبك هندي و بيشتر نزديك به شيوة شاعران سبك
عراقى است. زبان اميري در غزل پاك، روشن، هموار و انديشمندانه است.
شيوة سخنوري اميري در قصيده، يادآور جزالت سخن خاقانى، و دلتنگيهاي شاعرانة
او يادآور دلتنگيهاي مسعود سعد است. وي در سرودن قصيده، ميراث سبك خراسانى
و دستاوردهاي دورة بازگشت را درهم آميخته، و قصايد استواري سروده كه اغلب
بيانگر تألمات اوست. در ستايش اسلام و اهل بيت(ع) (نك: ديوان، ٢/٩٠٨، ٩٤٩،
٩٥٨، ١٠٠٣) سخن او سخته، متكلف و آميخته به اصطلاحات قرآنى است و در
اخوانيات لحنى نرم و پر شور و حال دارد و در مرثيهسرايى كلامش صميمى و
پرسوز و گداز است.
قطعههاي اميري به لحاظ سبكشناختى، دنبالة قصايد اوست. در مقايسه با
قصيدهها، مضمون قطعهها، حكمتآميز، و زبان آنها دشوارتر و كهنتر است (نك:
همان ٢/١١١٤، ١٢٦٣). اميري قالب مثنوي را براي حسب حال برگزيده است. شيوة
تركيبسازي اميري در مثنوي، يادآور شيوة نظامى است. منظومههاي اميري بالغ
بر ٣ هزار بيت است. وي در سرودن منظومهها، تمام دقت و وسواس خود را به كار
گرفته، و در ساية برخورداري از تنوع قافيه و كثرت ابيات، تصويرهاي جديدي
ساخته كه حاصل تعامل انديشه و احساس اوست.
مآخذ: آرينپور، يحيى، از نيما تا روزگار ما، تهران، ١٣٧٤ش؛ اميري فيروزكوهى،
كريم، «بر بالين استاد»، ارمغان، تهران، ١٣٤٢ش، س ٣٢، شم ٨ و ٩؛ همو، ديوان،
به كوشش اميربانو كريمى، تهران، ١٣٦٩ش؛ همو، «گفت و گو»، فصلنامة هنر،
تهران، ١٣٦١ش، شم ١؛ بامداد، مهدي، شرح حال رجال ايران، تهران، ١٣٥٧ش؛
دروديان، ولىالله، «ديوان اميري فيروزكوهى»، آينده، تهران، ١٣٦٠ش، س ٧،
شم ٩-١٠؛ سوكنامة امير، به كوشش اميربانو كريمى، تهران، ١٣٦٤ش؛ صبور، داريوش،
صدف، تهران، ١٣٤٤ش؛ ميرانصاري، على، اسنادي از مشاهير ادب معاصر ايران،
تهران، ١٣٧٦ش. اميربانو كريمى