دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٦٣
| انطاكى، ابوالفرج جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٦٣ |
اَنْطاكى، ابوالفرج يحيى بن سعيدبن يحيى انطاكى (زنده در
٤٥٨ق/١٠٦٦م)، مورخ و طبيب مسيحى. وي از خويشاوندان نزديك ائوتوخيوس
اسكندرانى بطريرك اسكندريه و معروف به سعيدبن بطريق است (نك: ابن ابى
اصيبعه، ٢/٨٧؛ واسيليف، ؛ II/٨١ ٢ .(EI
انطاكى در حدود سال ٣٧٠ق/٩٨٠م زاده شد (واسيليف، همانجا) و ظاهراً دورة نخست
زندگى خود را در مصر گذرانيد. پس از آنكه الحاكم خليفة فاطمى در ٤٠٤ق به
مسيحيان و يهوديان مصر كه چندين سال در محدوديت و آزار به سر مىبردند،
اجازة مهاجرت به شام داد (نك: انطاكى، چ تدمري، ٣٠٥)، ابوالفرج نيز در ٤٠٥ق
به انطاكيه - كه در آن زمان در تصرف روم شرقى بود - مهاجرت كرد (همان،
١٩). از پارهاي شواهد برمىآيد كه انطاكى دست كم تا ٤٥٨ق/١٠٦٦م زنده بوده
است (واسيليف، .(II/٨٣-٨٤
مهمترين اثر وي تاريخ اوست كه در واقع تكملة تاريخ سعيد بن بطريق به
شمار مىآيد. انطاكى در اين كتاب حوادث را از سال ٣٢٦ق/ ٩٣٨م كه كتاب ابن
بطريق بدان پايان يافته، به همان سبك و ترتيب تا ٤٢٥ق/١٠٣٤م دنبال كرده
است. اين اثر از منابع مهم تاريخ اسلام و روابط مسلمانان با مسيحيان در
قرنهاي ٤ و ٥ق/١٠ و ١١م است. از يكسو به تاريخ امپراتوري روم شرقى و
روابط آن با جهان اسلام، سرزمين بلغار، روس، گرج و ارمن، و از سوي ديگر به
بررسى تاريخ خلافت عباسى و دولتهاي وابسته چون اخشيديان، حمدانيان و آل
بويه، و روابط مسلمانان با مسيحيان و يهوديان، و از همه مهمتر تاريخ دولت
فاطمى در مصر و شام، خاصه دورة الحاكم بامرالله پرداخته است. بخش اخير كه
نزديك به يك سوم تاريخ انطاكى را شامل است (تدمري، ١٠)، اهميت خاصى
دارد. انطاكى توجه كمتري به بغداد نشان داده، و از حوادث شرق اسلامى و
شمال افريقا - جز در ارتباط با فاطميان - ياد نكرده است.
انطاكى پس از تحرير نخست تاريخ (حدود سال ٣٩٨ق/١٠٠٨م) تا ٤٠٥ق/١٠١٥م دوبار
آن را مورد بازنگري قرار داد و مطالبى بر آن افزود (نك: چ تدمري، همانجا).
وي در تأليف اين كتاب علاوه بر منابع اسلامى از قبيل آثار ابوعلى مسكويه
و ثابت بن سنان، از مآخذ يونانى و مسيحى محلى نيز بهره برده است (نك:
واسيليف، .(II/٨٥-٨٩ انطاكى به شماري از اسناد رسمى و مكاتبات درباري نيز
دسترسى داشته، و متن آنها را در تاريخ خود آورده است (براي نمونه، نك: چ
شيخو، ٢٦٣- ٢٦٤، نيز چ تدمري، ٣٥٤-٣٥٩).
چاپ كامل اين كتاب نخست به كوشش لويس شيخو، كارادُوو و زيّات به ضميمة
التاريخ المجموع على التحقيق و التصديق از سعيد بن بطريق، در بيروت
(١٩٠٥م) منتشر شد؛ سپس كراچكوفسكى و واسيليف متن عربى آن را به همراه
ترجمة فرانسوي ضمن «آثار و احوال آباء كليساي شرقى» در پاريس (١٩٢٤ و ١٩٣٢م)
منتشر ساختند.
چاپ جديد تحقيقى تاريخ انطاكى به كوشش عمر عبدالسلام تدمري در طرابلسِ
لبنان (١٩٩٠م) صورت گرفت. در اين چاپ نسبت به چاپ شيخو كاستيهايى مشاهده
مىشود (نك: چ شيخو، ٢٦٣-٢٦٤، قس: چ تدمري، ٤٢٧). لويس شيخو در چاپ خود از
اين كتاب بخش كوچكى را كه به گمان وي خلاصة تاريخ انطاكى است و تا
حوادث ٤٠٠ق را در بر دارد، افزوده است (تدمري، ١٤- ١٥).
در ١٨٨٣م روزن گزيدههايى از اين كتاب را كه مربوط به امپراتور باسيليوس
دوم و روابط او با بلغار است، با ترجمة روسى منتشر ساخت. شلومبرگر نيز بخشهايى
از آن را در كتاب خود «حماسههاي بيزانسى تا پايان قرن ١٠م» نقل كرده
است.
علاوه بر تاريخ، نسخهاي به نام تفسير يحيى بن سعيدبن يحيى لمسائل حنين
بن اسحاق الطبية در كتابخانة رباط نگهداري مىشود كه احتمال مىرود از انطاكى
باشد (زركلى، ٨/١٤٧؛ III/٢٥١ .(GAS, همچنين ٣ اثر كلامى نيز بدون ذكر عنوان
به او نسبت داده شده است كه نسخ آن در كتابخانة رباط موجود است (گراف،
II/٥١ I/٣٣٨; .(GAS,
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ انطاكى، يحيى، تاريخ، به كوشش شيخو و ديگران، بيروت، ١٩٠٥م؛
همو، همان، به كوشش عمر عبدالسلام تدمري، طرابلس، ١٩٩٠م؛ تدمري،
عمرعبدالسلام، مقدمه بر تاريخ (نك: هم، انطاكى)؛ زركلى، اعلام؛ نيز:
EI ٢ ; GAS; Graf, G., Geschichte der christlichen arabischen Literatur, Vatican,
١٩٤٧; Vasiliev, A. A., Byzance et les Arabes, eds. H. Gr E goire and M. Canard,
Brussels, ١٩٥٠.
محمدرضا ناجى