دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٤٨
| الدم جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٨٤٨ |
اَلْدَم، خليل (١٢٧٧- رمضان ١٣٥٧ق/١٨٦١- نوامبر
١٩٣٨م)، مشهور به خليل ادهم، باستانشناس، مورخ و سكهشناس معروف ترك، پسر
كوچك ابراهيم ادهم پاشا (ه م)، صدراعظم عثمانى. ضبط «الدم» براي نام او
كه در بيشتر مآخذ آمده است، مىتواند شكل ديگري از ادهم باشد، اما اينكه او
خود را در آثارش خليل ادهم ناميده،درستتر به نظر مىرسد (نك: مسكوكات...،
٦(١)/ه ، «بيبليو غرافيا»، ١٢٨).
خليل در استانبول زاده شد («دائرة المعارف ترك١»، و تحصيلات ابتدايى و بخشى
از متوسطه را در همانجا گذراند («دائرة المعارف جديد...٢»، و در ١٨٧٦م همراه
پدرش كه با عنوان سفير به آلمان مىرفت، رهسپار برلين شد. او تحصيلات عالى
خود را در رشتة شيمى و علوم طبيعى در دانشگاه زوريخ و پلىتكنيك وين به
پايان رسانيد و در ١٨٨٥م موفق به اخذ درجة دكتراي فلسفه از دانشگاه برن شد
(«دائرة المعارف زبان...٣»، ؛ III/٢١ II/٦٩٤ , ٢ .(EIپس از بازگشت به
استانبول به مشاغل مختلفى مانند مترجمى در بخش صنايع نظامى، تدريس در
مدارس علوم سياسى، بازرگانى و جز آنها پرداخت («دائرة المعارف ترك»،
همانجا). در ١٨٩٢م به معاونت ادارة موزة سلطنتى (همايونى) كه رياست آن را
برادر بزرگترش عثمان حمدي بيك برعهده داشت، منصوب گرديد. پس از درگذشت
برادرش، در ١٩١٠م مديريت موزهها و مدرسة صنايع مستظرفه به وي محول گشت و
تا ١٩٣١م يعنى آغاز بازنشستگى بر همان شغل بود ( ٢ ، EI«دائرة المعارف جديد»،
«دائرة المعارف ترك»، همانجاها). نظم و توسعهاي كه او در اين دوره به
موزه داد، مانند طبقهبندي مجموعههاي باستانشناسى، بيانگر استعداد و شايستگى
و دانش او بود. در ١٩١٨م «بخش باستانى خاور نزديك» موزه را در يك ساختمان
مجزا داير كرد و هنگامى كه توپكاپىسرايى زيرنظر او صورت موزه به خود گرفت،
در ترتيب آن كوششهاي فراوانى به كار برد ( ٢ ، EI«دائرة المعارف جديد ترك»،
همانجاها).
الدم مقالات و رسالههاي فراوانى دربارة باستانشناسى، سكه شناسى،
مهرشناسى، كتيبهشناسى و تاريخ دارد (نك: «كتاب شناسى...٤»، ؛ II/١٣٣ ٢ ،
EIهمانجا) كه از منابع مهم اين موضوعات شمرده مىشود. تحقيقات علمى وي
شهرت جهانى براي او به همراه آورد. به همين سبب دكتراي افتخاري
دانشگاههاي بازل و لايپزيگ، و عنوان استاد افتخاري باستانشناسى دانشگاه
استانبول به وي اعطا گرديد («دائرة المعارف ترك»، ٢ ، EIهمانجاها). او همچنين
در برخى از فرهنگستانهاي كشورهاي ديگر عضويت داشت و در كنگرههاي
باستانشناسى به نمايندگى از سوي دولت خود شركت مىجست ( ٢ ، EIهمانجا).
الدم كه در دوران بازنشستگى از استانبول به نمايندگى مجلس تركيه انتخاب
شد، چندي نيز رياست شهرداري استانبول را برعهده داشت («دائرة المعارف ترك»،
«دائرة المعارف زبان»، «دائرة المعارف جديد»، ٢ ، EIهمانجاها).
آثار: معروفترين اثر او با عنوان مسكوكات قديمة اسلاميه قتالوغى در استانبول
(١٣٣٤ق) به چاپ رسيده است. ديگر آثار او اينهاست: قيصريه شهري (١٩١٦م)؛
دول اسلاميه تاريخى (١٩٢٧م) كه ترجمة تركى و تكميل اثر معروف لينپول با
عنوان «سلسلههاي اسلامى» است كه سپس بارتولد و ديگران نيز آنرا تكميل
كردند. اضافات و تعليقات الدم بر اين اثر حاكى از اطلاعات وسيع او در تاريخ
اسلام است. اين اثر توسط صادق سجادي در دو جلد به فارسى ترجمه و منتشر شده
است (تهران، ١٣٦٣ و ١٣٧٠ش)؛ توپكاپىسرايى (١٩٣١م)؛ يدي كوله حصاري
(١٩٣٢م)؛ جامع لريميز (١٩٣٢م) كه با عنوان «مساجد استانبول١» به فرانسه
ترجمه، و در ١٩٣٤م چاپ شده است؛ سيواس و ديوريغى شهر لرينين اسلام
كتابهلري («دائرة المعارف زبان»، ٢ ، EI«دائرة المعارف ترك»، همانجاها). وي
همچنين مقالاتى در نشريات مختلف از جمله در تاريخ عثمانى انجمنى مجموعه
سى (مجلة انجمن تاريخ عثمانى) (استانبول، ١٣٣٢ق، س ٧، شم ٣٨، ٤٠) به چاپ
رسانيده است. وي مجموعة پرارزش خود را كه مشتمل بر ٤١٧ قطعه كتيبه، مهر و
لوحه است و بجز يكى دو قطعه بقيه مربوط به دورة ترك - اسلام بوده، به
مؤسسة تاريخ اهدا كرده است (اغدمير، .(٥٤٥
«مؤسسة تاريخ ترك» در ١٩٤٧- ١٩٤٨م دو جلد كتاب با عنوان خليل ادهم خاطره
كتابى در آنكارا چاپ و منتشر ساخته است (نك: «كتابشناسى»، «دائرة المعارف
ترك»، همانجاها).
مآخذ: الدم، خليل، «بيبليوغرافيا»، تاريخ عثمانى انجمنى مجموعهسى،
استانبول، ١٣٣٢ق، س ٧، شم ٣٨؛ همو، مسكوكات قديمة اسلاميه قتالوغى،
استانبول، ١٣٣٤ق؛ نيز:
EI ٢ ; Igdemir, U., X T O rk-Isl @ m devri kitabe estampajlar o n , Belleten,
Ankara, ١٩٤٠, vol. IV, no. ١٦; T O rk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨; T O rk dili
ve edebiyat o ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٨; T O rkiye tarih yay o n- lar o
bibliografyas o , ed. E. Koray, Istanbul, ١٩٧١; Yeni T O rk ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٨٥.
ابوالحسن ديانت