دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٣٥
| انجمنهاي ادبى جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٣٥ |
اَنْجُمَنْهايِ اَدَبى، مجالس گردهمايى شاعران و اديبان فارسى زبان
كه هدف از تشكيل آنها پرورش فكري و گسترش هنر و ذوق شعري دوستداران شعر و
ادب است. در اين انجمنها شاعران، سرودههاي خود را مىخوانند و رئيس مجلس و
ديگر حاضران درباب آن اظهار نظر مىكنند و به اصلاح شعر آنان مىپردازند.
اين انجمنها در ايران پيشينهاي كهن داشته، و به طور معمول داراي دو شكل
بودهاند: يكى دوستانه و خصوصى كه برپاية هماهنگى مشرب و سليقه و يا به
تناسب سن و سال در محلهايى مانند منازل، خانقاهها، مدارس، آرامگاهها،
قهوهخانهها و در دورههاي اخير، در كتابفروشيها و كتابخانهها برپا مىشد، و
ديگري، رسمى كه بنابر تكليف ديوانى و به صورت گروههاي ناهمگون، در حضور
پادشاهان شكل مىگرفت (افشار، «انجمنهاي ادبى»، ٧٩٦، ٧٩٧، ٧٩٩؛ درخشان،
٢٣٤٨).
شعرخوانى، طرح غزل و ديگر انواع شعر و معارضات شاعرانه، سرودن اخوانيات و
مطايبات از مسائل عمده در اين انجمنها بود (افشار، «انجمنهاي ادبى در
ايران»، ٣٧٧). انجمنهاي خصوصى و دوستانه، برخلاف انجمنهاي رسمى عمري بسيار
كوتاه داشتند، زيرا با كنارهگيري يا درگذشت شاعران برجستة هر انجمن،
ناهماهنگى ميان افراد، مشكلات مالى و سياسى، كم بودن وسايلى كه پديدآورندة
ارتباط فرهنگى ميان افراد است، پافشاري بر حفظ روشهاي سنتى و ميدان ندادن
به جوانان، دورة انجمنها به سر مىرسيد (همو، «انجمنهاي ادبى»، ٨٠٤).
از نخستين انجمنهاي ادبى شناخته شدة داراي هدف و سازمانى منظم، انجمنى بود
كه به همت سيدعلى مشتاق اصفهانى در اوايل سدة ١٣ق، براي نقد سبك هندي،
در اصفهان تشكيل شد. پس از آن در دورة قاجار و پهلوي، انجمنهاي گوناگون
ادبى برپا شد كه از آخرين آنها مىتوان به محفل صادق هدايت در كافة فردوسى
تهران اشاره كرد (همان، ٨٠٠ -٨٠٤).
انجمنهاي ادبى بيشتر در شهرهاي اصفهان، شيراز، تهران، تبريز، مشهد، همدان و
يزد، برپا شده است. انجمن مشتاق (اعضاي مشهور: طبيب اصفهانى، آذربيگدلى،
هاتف و عاشق اصفهانى) و انجمنهاي واله، نشاط، ابوالفقرا، دانشكده (شيدا)،
كمال، صائب، عنقا، سرتيپ، سعدي، حكيم نظامى، وحيد دستگردي و سراي سخنوران
از مهمترين انجمنهاي اصفهان به شمار مىآيند (سپنتا، ٣٨٥-٣٩٦).
نخستين انجمن ادبى شيراز در سدة ١٠ق و در دكان مير محمود طرحى شيرازي تشكيل
شد كه اعضاي آن كسانى مانند عرفى شيرازي، عارف لاهيجى، حسين كاشى و
غيرتى شيرازي بودند. پس از آن انجمن صباحى بيدگلى (اعضاي مشهور: محمدصادق
نامى و ميرزا نصير اصفهانى)، انجمن محمد مسيح فسايى متخلص به معنى (اعضاي
مشهور: شفيعا و اثر شيرازي)، انجمن وصال (اعضاي مشهور: قاآنى، هماي شيرازي و
رضا قلىخان هدايت) و انجمنهاي ادب فارسى، دانش پارس، داور، صدر، عالى،
حافظيون، فرصت، شوريده و... بود (امداد، ٢٦٠٤-٢٦١٩).
از انجمنهاي ادبى تهران، مىتوان به انجمن ادبى ايران و حكيم نظامى
اشاره كرد كه هر دو به همت حسن وحيد دستگردي تشكيل شده بود كه در اولى،
محمدعلى ناصح، سعيد نفيسى، غلامرضا رشيد ياسمى، كريم اميري فيروزكوهى و
بديعالزمان فروزانفر، و در دومى، فرخى يزدي، ملكالشعرا بهار و صبوري نائينى
فراهم مىآمدند. ديگر انجمنهاي مهم اين شهر، عبارت بودند از: صائب، آذر
آبادگان (تا ١٣٣٥ش در تبريز بود، آنگاه به تهران انتقال يافت)، تهران، قلم
و حافظ (ميرزا زمانى، ٢٤٢-٢٨٣).
از مهمترين انجمنهاي ادبى خراسان مىتوان به انجمن ادبى بهار (اعضاي
مشهور: غلامحسين يوسفى، تقى بينش و محمد قهرمان) و انجمن ادبى خراسان
(اعضاي مشهور: محمد ملك زاده، محمود فرخ، عبدالله سيار و اديب بجنوردي)
اشاره داشت (سيار، ٢٨٠٨-٢٨١١؛ فرخ، ٢٧٦- ٢٧٨).
ديگر شهرهاي ايران، مانند همدان (انجمنهاي اتحاد و همدان) و يزد (انجمنهاي
فرساد، ادارة فرهنگ و هنر، و كتابخانة وزيري) نيز داراي انجمنهايى بودند كه
سابقة تشكيل برخى از آنها به پيش از مشروطه مىرسيد (نك: درخشان، ٢٣٥٢-٢٣٥٦؛
قلم سياه، ٢٢٩٢- ٢٢٩٩).
مآخذ: افشار، ايرج، «انجمنهاي ادبى»، آينده، تهران، ١٣٦٣ش، س ١٠، شم ١٢؛
همو، «انجمنهاي ادبى در ايران»، همان، ١٣٦٥ش، س ١٢، شم ٧- ٨؛ امداد، حسن،
«انجمنهاي ادبى شيراز»، ناموارة دكتر محمود افشار، به كوشش ايرج افشار،
تهران، ١٣٦٨ش، ج ٥؛ درخشان، مهدي، «انجمنهاي ادبى همدان»، همان، ج ٤،
١٣٦٧ش؛ سپنتا، ساسان، «انجمنهاي ادبى اصفهان»، آينده، تهران، ١٣٦٥ش، س ١٢،
شم ٧- ٨؛ سيار، عبدالله، «انجمنهاي ادبى خراسان»، ناموارة دكتر محمود افشار،
به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٨ش، ج ٥؛ فرخ، محمود، «يادي از انجمنهاي
ادبى خراسان»، يادگار نامة حبيب يغمايى، تهران، ١٣٥٦ش؛ قلم سياه، اكبر،
«انجمنهاي ادبى يزد»، ناموارة دكتر محمود افشار، به كوشش ايرج افشار، تهران،
١٣٦٧ش، ج ٤؛ ميرزا زمانى، محمدرضا، سالنامة كشور ايران، تهران، ١٣٤٣ش، س ١٩.
مليحه مهدوي