دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٨٠
| انور پاشا جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٨٠ |
اَنْوَرْ پاشا (١٢٩٨-١٣٤٠ق/١٨٨١-١٩٢٢م)، سردار و دولتمرد عثمانى و از اعضاي
فعال و عالىرتبة جمعيت اتحاد و ترقى.
يادداشتها و خاطرات وي كه آيدمير آنها را در كتاب خود «انور پاشا از مقدونيه
تا آسياي ميانه» آورده است، مهمترين مأخذ براي بررسى بخشى از زندگى
انورپاشا محسوب مىشود. او در استانبول زاده شد؛ به سبب شغل دولتى پدرش، در
شهرهاي محل مأموريت او به تحصيل پرداخت (آيدمير، ٤٦٢ ؛ تانسو، .(٢١٢ وي در
شهر مناستر به مدرسة نظام رفت و پس از پايان آن دوره وارد دانشكدة افسري
(مكتب حربيه) شد. مدتى بعد او را به سبب ابراز شايستگى، براي ادامة تحصيل
به دانشكدة ستاد منتقل كردند. انورپاشا پس از پايان اين دوره با درجة سروانى
به خدمت در سپاه مقدونيه اعزام شد (آيدمير، ٤٧٤ .(٤٦٥-٤٦٨, وي در شهر
سالونيك به عضويت سازمان مخفى «جمعيت حريت عثمانى» درآمد و براي اعادة
قانون اساسى مصوب ١٢٩٣ق/ ١٨٧٦م سوگند ياد كرد. آنگاه به شهر مناستر، محل
مأموريتش، بازگشت و به فعاليت تشكيلاتى پرداخت (همو، .(٥١٠
پس از آنكه جمعيت حريت عثمانى با جمعيت اتحاد و ترقى (نك: ه د، ٦/٥٤٦ بب) -
كه مركز آن در پاريس بود - متحد شد، انور پاشا به عنوانعضو كميتة مركزي
بهفعاليت پرداخت(«دائرةالمعارفديانت١»، .(XI/٢٦٢ وي در همين مقام با صدور
بيانيهاي با امضاي «بازرس اجرايى كميتة اتحاد و ترقى شاخة روم ايلى» (نك:
آيدمير، ٥٤١ )، برضد استبداد برخاست. اين قيام از مهمترين عواملى بود كه
سرانجام سلطان عبدالحميد دوم را در ١٣٢٦ق/١٩٠٨م واداشت تا فرمان بازگشايى و
تشكيل مجلس مبعوثان را صادر كند (لاموش، ٣٥١). انورپاشا و يارانش نيز دست از
مبارزه برداشتند. در همين احوال دولت براي دور كردن برخى افسران ارشد از
مركز، به اعزام آنان به مأموريتهاي مختلف پرداخت و از آن ميان انور پاشا
را در ١٩٠٩م به عنوان وابستة نظامى به برلين فرستاد (احمد، .(١٦٤ وي در اين
مأموريت شيفتة اوضاع نظامى و اجتماعى آلمان گرديد («دائرة المعارف ديانت»،
همانجا)، چنانكه اين شيفتگى همواره در فعاليتهاي آيندة او جلوهگر بود. در
رويداد ٣١ مارس (براي تفصيل، نك: ه د، ٦/٥٤٤ - ٥٤٥) انور پاشا از آلمان به
استانبول آمد و به سپاه شوكت پاشا فرمانده ارتش سوم كه به دروازة
استانبول رسيده بود، پيوست (بايور، .(I(٢)/٢٠٤ وي سپس مراحل ترقى را به
سرعت طى كرد و به درجة ژنرالى ترفيع يافت («دائرة المعارف ديانت»، همانجا)
و با ازدواج با ناجيه سلطان، برادرزادة سلطان، عنوان «داماد حضرت شهرياري»
گرفت (همانجا؛ احمد، ١٤٩ ؛ لويس، ٣١٣).
با بالا گرفتن شايعة مذاكرة دولت با بلغارها و واگذاري ادرنه به آنها، گروهى
از افسران وابسته به جمعيت اتحاد و ترقى به رهبري انور پاشا در ١٣ صفر
١٣٣١ق/ ٢٣ ژانوية ١٩١٣م بابعالى را موردحمله و انتقاد قرار دادند و كامل پاشا
صدراعظم را وادار به استعفا كردند (اينال، ؛ XII/١٨٧٤-١٨٧٥ كوران، ٣٢٩ ,٣١٨ ؛
احمد، .(١١٩ انورپاشا در ١٣٣٢ق/ ١٩١٤م به وزارت جنگ (حربيه ناظري) منصوب شد
(همو، ١٤٦ -١٤٥ ؛ تانسو، ٢١٤ -٢١٣ ؛ لويس، ٣١٤؛ شاو، و همزمان رياست ستاد ارتش
عثمانى را نيز برعهده گرفت. او به بازسازي ارتش عثمانى همت گماشت و آن را
مطابق روش آلمانها كه سخت شيفتة آن بود، سازماندهى كرد (تانسو، ٢٣٠ ؛ «دائرة
المعارف ديانت»، همانجا) و عناوين نظامى جديد و نيز شيوة نگارش نوينى براي
حروف مصوت و صامت وضع كرد كه «انوريه» ناميده شد (همانجا).
انورپاشا در جريان جنگ جهانى اول، به رغم مخالفت دولتمردان عثمانى، حتى
برخى از اعضاي اتحاد و ترقى، عثمانى را وارد جنگ كرد (شاو، ؛ II/٣١٤-٣١٥
تانسو، f٢٥٧ ؛ f. «دائرة المعارف ديانت»، )، XI/٢٦٢-٢٦٨ اما در جبهة شرق در
برابر تهاجم روسها در شهر مرزي ساري قميش به سختى شكست خورد و نيروهاي
عثمانى به شدت صدمه ديدند (شاو، همانجا؛ «دائرة المعارف ديانت»، .(XI/٢٦٣ وي
پس از اين شكست به استانبول بازگشت و در طول جنگ فعاليت چندانى نداشت.
در پى استعفاي كابينة طلعت پاشا در ١٣٣٦ق/١٩١٨م، وزارت او نيز سرآمد و در
نوامبر همان سال همراه ٧ تن از رهبران اتحاد و ترقى با يك زيردريايى
آلمانى به خارج از كشور فرار كرد و در ١٩١٩م طى فرمانى از ارتش عثمانى
اخراج شد (همانجا). او ابتدا از استانبول به اُدسا، و از آنجا به برلين و مسكو
رفت و با رهبران روسيه (براي تفصيل، نك: سونيل، ١٣ به مذاكرات بىنتيجه
پرداخت. در ١٣٣٨ق/١٩٢٠م در كنگرة ملل شرق در باكو شركت كرد («دائرة المعارف
ترك٢»، .(XV/٢٢٩
پس از آن همراه با برخى از ياران اتحاد و ترقى مانند سامى بيك و
محيىالدين بيك از طريق باكو - عشقآباد به بخارا رفت (طوغان، .(٤٣٤ وي كه
از طرفداران تشكيل دولت بزرگ توران بود (تانسو، و همواره در اين انديشه به
سر مىبرد (همو، ٤٣٧ )، سرانجام در جنگبا روسهادر ناحيةبِلجوان٣در تاجيكستان
كشته شد (نك: طوغان، و همانجا در روستاي آب دريا دفن شد («دائرة المعارف
).بعدها XI/٢٦٤ŠÃ–÷‘þ¢ در ١٩٩٦م/١٣٧٥شجسد اورا از تاجيكستان به استانبول
آوردند و با احترام و تشريفات خاص در آرامگاهى مخصوص به خاك سپردند.
دربارة زندگى سياسى و نظامى انورپاشا نظريات موافق و مخالف بسيار ابراز شده
است. پيروزي او در مبارزه با استبداد، موفقيتش در جبهة ليبى و در برابر
ايتالياييها، و تلاشهايش براي باز پسگيري ادرنه، ماية محبوبيت او در افكار
عمومى شد؛ اما به سبب اصرار بر ورود دولت عثمانى در جنگ جهانى اول و در نظر
گرفتن منافع آلمان در اين جنگ، و شكست در جبهة شرق و نظاير آن سخت
موردانتقاد قرار گرفته است و حتى او را مسئول شكست تركيه و تجزية دولت
عثمانى در جنگ اول جهانى دانستهاند (تانسو، ٢١٢ -٢١١ ؛ «دائرة المعارف
ديانت»، همانجا).
مآخذ: لاموش، لئون، تاريخ تركيه، ترجمة سعيد نفيسى، تهران، ١٣١٦ش؛ لويس،
برنارد، ظهور تركية نوين، ترجمة محسن على سبحانى، تهران، ١٣٧٢ش؛ نيز:
, F., The Young Turks, Oxford, ١٩٦٩; Aydemir, S.S., Makedonya'dan orta Asya'ya
EnverPasa, Is t anbul, ١٩٧٠; Bayur, Y.H., T O rk inkl @ b o tarihi, Ankara,
١٩٨٣; Inal, M. K., Osmanl o devrinde son sadr o azamlar, Istanbul, ١٩٦٩; Kuran,
A.B., Inkil @ p tarihimiz ve J N n T O rkler, Istanbul, ١٩٤٥; Shaw, S.J. and E.
K. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge, ١٩٨٥;
Sonyel, S.R., T O rk kurtulus savas o ve d o s politika, Ankara, ١٩٧٣; Tansu, S.
N., Ittihat ve terakki icinde d N nenler, Istanbul, ١٩٦٠; Togan, Z. V., Bug O nk
O t O rkili T O rkistan ve yak o n tarihi, Istanbul, ١٩٨١; T O rk ansiklopedisi,
Ankara, ١٩٦٨; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٥.
علىاكبر ديانت