دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٢٦
| ام ايمن جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٢٦ |
اُمَّ اَيْمَن،
بَرَكة بنت ثعلبة بن عمرو، از زنان صحابى. او كنيزي حبشى (زهري، ١٧٧؛ طبرانى، ٢٥/٨٦) از آنِ عبدالله بن عبدالمطلب يا همسرش آمنه بود و پس از درگذشت پدر و سپس مادر پيامبر (ص)، به آن حضرت تعلق يافت (نك: ابن سعد، ٨/٢٢٣؛ بلاذري، ١/٩٦). گفتهاند كه پس از درگذشت آمنه در ابواء (ه م)، او پيامبر (ص) را تا ورود به مكه مراقبت كرد (ابن قتيبه، ١٥٠) و گويا همچنان تا مدتها در خدمت پيامبر (ص) بود (بلاذري، ١/٤٧٢) و آن حضرت وي را به هنگام ازدواج با خديجه آزاد كرد و او به همسري عبيد بن زيد خزرجى درآمد و ايمن از او بزاد و به همين سبب به «ام ايمن» شهرت يافت. او پس از چندي كه عبيد درگذشت، با زيد بن حارثه كه آزاد شده، و سپس فرزند خواندة پيامبر بود، ازدواج كرد و اسامه (ه م) از او متولد شد (ابنسعد، ٤/٦١، ٨/٢٢٣؛ بلاذري، همانجا).ام ايمن از نخستين گروندگان به اسلام بود و بعدها به مدينه هجرت كرد (نك: بلاذري، ١/٢٦٩؛ ابن عبدالبر، ٤/١٧٩٣؛ ابن اثير، ٥/٥٦٧). همچنين گفته شده است كه وي از مهاجران به حبشه بود (ابن عبدالبر، ابن اثير، همانجاها)، اما با توجه به اينكه مهاجرت به حبشه در سال ٥ بعثت صورت گرفت و مهاجران در ٧ هجري مستقيماً به مدينه بازگشتند (طبري، ٢/٣٢٩)، اين گزارش ناپذيرفتنى مىنمايد و احتمالاً در اين باب خلطى پيش آمده است (نيز نك: ابن عبدالبر، ٤/١٧٩٤).
ام ايمن در جنگ احد حضور داشت و جنگجويان را سيراب، و مجروحان را مداوا مىكرد. وي در خيبر نيز همراه پيامبر(ص) بود (واقدي، ١/٢٤١، ٢٥٠، ٢/٦٨٥؛ ابن سعد، ٨/٢٢٥؛ بلاذري، ١/٣٢٠). تاريخ دقيق درگذشت او روشن نيست. برخى گفتهاند كه او حدود ٥ ماه پس از رحلت پيامبر درگذشت (طبرانى، همانجا، به نقل از زهري)، اما بنا بر نقل ابن سعد (٨/٢٢٦)، وي تا اوايل روزگار خلافت عثمان زنده بوده است (نيز نك: طبرانى، همانجا؛ ذهبى، ٢/٢٢٧).
ام ايمن سخت مورد علاقة پيامبر (ص) بود و حتى گفتهاند گاه او را مادر خطاب مىكرد (ابن سعد، ٨/٢٢٣). احاديثى از منزلت بلند او نزد پيامبر (ص) نقل شده است (نك: همو، ٨/٢٢٣-٢٢٦؛ ذهبى، ٢/٢٢٤). پيامبر(ص) ام ايمن را در خانهاش ديدار مىكرد و پس از او ابوبكر و عمر نيز بهپيروي از پيامبر،چنين مىكردند (مسلم، ٢/١٩٠٧؛ ابن ماجه، ١/٥٢٣ - ٥٢٤؛ ابن عبدالبر، همانجا). از اينرو، در برخى منابع حديثى، بابى به عنوان فضايل ام ايمن آمده است (نك: مسلم، ٢/١٩٠٧- ١٩٠٨). در برخى منابع شيعى نيز، با احترام از او ياد شده است (مثلاً نك: كلينى، ٢/٤٠٥؛ ابن بابويه، ٧٦).
از ام ايمن چند حديث روايت شده است (احمد بن حنبل، ٦/٤٢١؛ طبرانى، ٢٥/٨٧ -٩١؛ ابن ماجه، ٢/١١٠٧). كسانى چون انس بن مالك، ابو يزيد مدنى و حنش بن عبدالله صنعانى نيز از او روايت كردهاند (ابن حجر، ١٢/٤٥٩).
مآخذ: ابن اثير، على، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ق؛ ابن بابويه، محمد، امالى، به كوشش حسين اعلمى، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٧ق؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن عبدالبر، يوسف، الاستيعاب، به كوشش على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ ابن ماجه، محمد، سنن، استانبول، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، به كوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛ ذهبى، احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ زهري، عبدالله، المغازي النبوية، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ طبرانى، سليمان، المعجم الكبير، به كوشش حمدي عبدالمجيد سلفى، بغداد، ١٩٨١م؛ طبري، تاريخ؛ كلينى، محمد، الكافى، به كوشش على اكبر غفاري، بيروت، ١٤٠١ق؛ مسلم بن حجاج، صحيح، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقى، استانبول، ١٤٠١ق؛ واقدي، محمد، المغازي، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م. حسن يوسفى اشكوري