دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٧٤
| انقروي جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٧٤ |
اَنْقَرَوي، رسوخالدين اسماعيل بن احمد (د ١٠٤١ق/١٦٣١م)، متخلص به
رسوخى و مشهور به رسوخى دده، از مشايخ صوفيه و شارح مثنوي مولوي. از
زندگى او اطلاع چندانى در دست نيست، اما مىدانيم كه نخست بر طريقت
بايراميه از سلسلة خلوتيه بود، سپس به طريقت مولويه پيوست و خليفة بوستان
چلبى، شيخ مولويان شد. وي مدتى بعد به استانبول رفت و هدايت و ارشاد
سالكانِ «مولوي خانة غَلَطه» را برعهده گرفت (گولپينارلى، ٢٠٣ ؛ ثاقب دده،
٣٧-٣٩؛ نوعىزاده، ٧٦٥؛ محبى، ١/٤١٨). انقروي ذكرِ «الله» به روش مولويه را
اساس سلوك، و اين طريقت را طريقت عشق و جذبه و هادي به حقيقت و عرفان
مىدانست. او براي سلوك ١٢ مقام برمىشمرد و بر آن بود كه سالك در ٧ مقام
نخست از همه چيز در مىگذرد، در مقام هشتم به فنا مىرسد و در مقام دوازدهم
به سرّ وحدت دست مىيابد (گولپينارلى، ١٩٥ -١٩٣ ؛ افلاكى، ١/٢٥٠). انقروي در
استانبول درگذشت و در همان «مولوي خانه» به خاك سپرده شد (ثاقب دده، ٤٤).
وي شعر نيز مىسرود و ديوان شعري به تركى به او نسبت دادهاند (بغدادي،
١/٢١٨؛ بروسهلى، ١/٢٥).
آثار: آثار متعددي از انقروي در زمينة تصوف در دست است كه مهمترين آنها
عبارتند از:
١. شرح مثنوي، موسوم به مجموعة اللطائف و مطمورة المعارف به زبان تركى. در
سبب تأليف اين شرح گفتهاند كه زمانى عارضهاي بر چشم انقروي افتاد و چون
از آن برست، به اشارة بوستان چلبى و به شكرانة عافيتش به شرح مثنوي
پرداخت و ساليانى بر سر آن كار نهاد (ثاقب دده، ٣٨-٣٩؛ مقدمه...، ١١). اين
شرح خود مبتنى بر دو اثر كوچكتر او دربارة مثنوي يكى موسوم به جامع
الا¸يات، و ديگري فاتحالابيات است (انقروي، ٤٦). انقروي در اين شرح بر
نسخهاي از مثنوي مورخ ٨١٤ ق/١٤١١م تكيه داشته كه به رغم قدمتش، به
ديدة محققان امروز چندان معتبر نبوده است؛ خاصه كه اين نسخه متضمن بخش
جعلى موسوم به دفتر هفتم مثنوي بوده، و وي بدون توجه به سستى و ضعف
اين ابيات آن را از مولانا دانسته، و به شرح آن پرداخته است (فروزانفر،
رساله...، ١٥٩-١٦١؛ كفافى، ١/٤٩-٥٠؛ سلماسىزاده، شرح...، ٢٤، حاشيه؛ قس:
حاجى خليفه، ٢/١٥٨٨-١٥٨٩؛ نيز نك: نيكلسن، ج ، VII مقدمه، .(١٢ به هر حال،
انقروي اين شرح را در ١٠٣٥ق/١٦٢٦م به پايان برد و به نظر مىرسد كه همان
را به مريدان و شاگردان تعليم مىداده است. اما شرحى كه وي بر دفتر جعلى
هفتم نگاشت، مخالفت شديد مشايخ مولويه را - كه به درستى آن دفتر را از
آنِ مولانا نمىدانستند - برانگيخت و آنان او را از تدريس آن منع كردند
(گولپينارلى، .(١٤٣ با آنكه اين شرح مورد مراجعة شارحان بعدي مثنوي و
محققانى چون نيكلسن (همانجا، نيز ج ، II مقدمه، و فروزانفر قرار گرفته است (
شرح...،١/١٢)، ولى گفتهاند كه انقروي از ظرايف و دقايق زبان فارسى، و ذهن
و بيان عرفانى مولوي و نظام فكري او اطلاع كافى نداشته است (همو، رساله،
١٦١؛ گولپينارلى، همانجا؛ نيز نك: مرتضوي، ١٥١). اين اثر بارها در مصر و تركيه
(مثلاً بولاق، ١٢٥٠ق؛ استانبول، ١٢٨٩ق) به چاپ رسيده است. تلخيص و ترجمة
عربى اين كتاب به قلم يوسف ددة طرابلسى در ١٢٨٩ق، با نام المنهج القوي
فى شرح المثنوي در قاهره منتشر شده است. مجلداتى از شرح انقروي هم به
قلم اكبر بهروز و عصمت ستارزاده به فارسى ترجمه، و در ١٣٤٨ش در تهران چاپ
شده است.
٢. منهاج الفقراء، در طريقت و شريعت و مراتب سلوك به زبان عربى. اين اثر
در ١٢٥٦ق در استانبول چاپ شده، و از آثار موردتوجه سلسلة مولويه است
III/٢١٢) .(IA,
٣. حجة السماع، رسالة مختصري در دفاع از جواز سماع درويشان مولويه (حاجى
خليفه، ١/٦٣٠). اين رساله در ١٢٥٦ق در استانبول چاپ شده است.
٤. جامع الا¸يات، در شرح آيات و احاديث مثنوي. اين اثر بخشى از شرح
انقروي بر مثنوي را تشكيل مىدهد (براي نسخهها، نك: فهرس...، ١/٣١٥-٣١٦؛ ، TS
تركى، .(I/٥٥
٥. فاتح الابيات، در شرح مثنوي. اين اثر نيز بخشى از شرح بزرگ مثنوي را
تشكيل داده است (سلماسىزاده، «نيكلسن...»، ١٩٩-٢٠٠؛ مايل هروي، ١٩). برخى
به همين سبب، شرح بزرگ انقروي بر مثنوي را موسوم به فاتحالابيات
دانستهاند (بغدادي، ١/٢١٨؛ شيمل، ٦٨٩؛ سلماسىزاده، همانجا).
دستنويس شماري از ديگر آثار او در كتابخانههاي جهان پراكنده است ( فهرس،
١/٥٩، ٣١٥-٣١٦؛ III/٢٠٩ ؛ TS, ورهووه، ٣١٢ ؛ II/٦٦٢ S, ؛ GAL, حاجى خليفه،
١/٨٥٦؛ هاشمپور، فهرست... بروسه، ١١٧، ٣٥١، فهرست... مغنيسا، ١٩١؛ لوبنشتاين،
؛ I/١٢٣ مركزي، ١٦/٢٨٧؛ «دائرةالمعارف...١»، .(VII/٣٥٩-٣٦٠
مآخذ: افلاكى، احمد، مناقب العارفين، به كوشش تحسين يازيجى، تهران، ١٣٦٢ش؛
انقروي، اسماعيل، مثنوي شريف شرحى، استانبول، ١٢٨٩ق؛ بروسهلى، محمدطاهر،
عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ بغدادي، هديه؛ ثاقبدده، سفينة
نفيسة مولويان، قاهره، ١٢٨٣ق؛ حاجى خليفه، كشف؛ سلماسىزاده، جواد، شرح
چهار تمثيل از مثنوي مولوي، تبريز، ١٣٥٥ش؛ همو، «نيكلسن، انقروي،
بديعالزمان فروزانفر»، مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انسانى، تهران، ١٣٥٤ش، س
٢٢، شم ٨٩؛ شيمل، آنماري، شكوه شمس، ترجمة حسن لاهوتى، تهران، ١٣٦٧ش؛
فروزانفر، بديعالزمان، رساله در تحقيق احوال زندگانى مولانا جلالالدين
محمد، تهران، ١٣٦١ش؛ همو، شرح مثنوي شريف، تهران، ١٣٤٦ش؛ فهرس المخطوطات
التركية العثمانية، دارالكتب القوميه، قاهره، ١٩٨٧م؛ كفافى، محمد عبدالسلام،
مثنوي جلالالدين الرومى، صيدا، ١٩٦٦م؛ مايل هروي، نجيب، «شرح مثنوي»،
آريانا، ١٣٥٠ش، س ٢٩، شم ٢٩٤؛ محبى دمشقى، محمدامين، خلاصة الاثر، بيروت،
دارصادر؛ مرتضوي، منوچهر، «تحليل يكى از تمثيلات مثنوي»، نشرية دانشكدة
ادبيات تبريز، تبريز، ١٣٣٧ش، س ١٠، شم ٢؛ مركزي، خطى؛ مقدمة ناشر بر مثنوي
شريف شرحى (نك: هم، انقروي)؛ نوعىزاده، محمد، حدائق الحقائق فى تكملة
الشقائق، استانبول، ١٩٨٩م؛ هاشم پورسبحانى، توفيق، فهرست نسخههاي خطى
فارسى كتابخانة بروسه، رشت، ١٣٦٨ش؛ همو، فهرست نسخههاي خطى فارسى كتابخانة
مغنيسا، تهران، ١٣٦٦ش؛ نيز:
, S; G N lp o narl o , A., Mevl @ n @ 'dan sonra Mevlev Q lik, Istanbul, ١٩٥٣;
IA; Loebenstein, H., Kalalog der arabischen Hnadschriften der Z sterreischen
Nationalbibliothek, Wien, ١٩٧٠; Nicholson, R. A., The Mathnaw U of Jal D lu'dd U
n R G m U , London, ١٩٢٦-١٩٣٧; TS; ibid, t O rk ٥ e; T O rk dili ve edebiyat o
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧; Voorhoeve.
پروانه محمدي