دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٤٥
| الجزيره جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٨٤٥ |
اَلْجَزيره، پايتخت جمهوري دموكراتيك خلق الجزاير. نام اين شهر در
عربى «الجزاير» است، اما براي متمايز شدن از نام كشور، در فارسى «الجزيره»
ناميده مىشود. الجزيره مركز ولايت الجزاير و مهمترين بندر كشور الجزاير است
و طبق آمار سال ١٩٨٧م با بيش از ٠٠٠ ،٤٨٣ ،١نفر جمعيت («خاورميانه...١»، در
ساحل جنوبى درياي مديترانه، در ميانة خط ساحلى كشور الجزاير قرار دارد.
نامگذاري: شهرالجزيره در جاي شهر باستانى ايكوزيوم٢ (به معناي جزيرهها) در
قرن ٤ق/١٠م از سوي بنى مزغنّى ساخته شد و به سبب وجود جزيرههاي متعدد در
ساحل آن، با توجه به نام باستانى شهر، الجزاير (به صيغة جمع) ناميده شد
(جوهري، ٢٣١). از دورة استيلاي برادرانتركبارباروسا،ايننامتدريجاً بر
همةسرزمينهايتحت استيلاي حاكمان ترك در منطقه، و كلاً بر مغرب ميانى تعميم
يافت (حميده، ١٨٤؛ لاروس بزرگ، ذيل الجزيره٣). امروزه اين جزيرهها همه جز
يكى با خشكى پيوند يافته، يا درپى كارهاي بندر و اسكلهسازي نابود شده است
(همانجا).
موقعيت: شهرالجزيره با ٣ طول شرقى و ٣٧ عرض شمالى («اطلس...٤»، ١١٨ )،
تقريباً در ميانة خط ساحلى كشور الجزاير بر كنار درياي مديترانه قرار گرفته
است و اين موقعيت عامل نيرومندي در انتخاب آن به مركزيت سياسى كشور به
شمار مىآيد؛ اگرچه برخى عوامل نامساعد ديگر، مانند فقدان زمينهاي باز بزرگ،
نبود لنگرگاه طبيعى و دشواري ارتباط با قسمت درونى كشور از امتياز آن
مىكاهد. در حالى كه بجايه از حيث عوامل طبيعى ياد شده داراي امتياز
بيشتري است، اما قرار گرفتن آن در درون سرزمين قبايل بربر مانع ايفاي نقش
ميانجى در ميان باخترِ عرب شده و خاورِ غالباً بربر مىشود (حميده، ١٨٥).
شهر الجزيره با درازاي باختري - خاوري بر شيب تپههاي ساحلى چسبيده، و در
انتهاي شمالى جلگه دشت ميتيجه قرار گرفته است و به وسيلة پلة المديه با
منطقة «دشتهاي بلند» ارتباط مىيابد. در وضعيت سابقش شكافهاي عميق پشتة
بوزَريعه آن را از بادهاي باختري نگاه مىداشت، در حالى كه جزيرههاي
كوچك چندي سپر آن در برابر بادهاي شمال خاوري بود ( لاروس بزرگ، همانجا).
موقعيت جغرافيايى شهر از قديم به آن يك حالت پلكانى (آمفى تئاتر) داده
(همانجا؛ سرهنگ، ١٢٣) كه با زيبايى طبيعى و اعتدال هوا، با گسترش در ميان
تپهها و خليج و با تركيب رنگ سفيد ساختمانها و آبى دريا چشمانداز بديعى پديد
آمده است ( بريتانيكا، ماكرو، .(I/٥٧٢
تاريخ: بناي نخستين اين شهر به دورة گسترش فعاليتهاي بازرگانى فنيقيها در
شمال افريقا مىپيوندد. فنيقيها در اينجا هم يكى از مهاجرنشينهاي متعدد خود را
ايجاد كردند كه در داخل امپراتوري قرطاجنه (كارتاژ) قرار گرفت و آن را به
نام ايكوزيوم ناميدند . پس از استيلاي روميها همان نام فنيقى بر آن محل
باقى ماند. با اينكه در دورة رومى اين شهر زمانى با عنوان اسقف نشين اهميت
دينى يافت، اما هنوز از لحاظ بازرگانى و دريايى چندان رونقى نداشت. از سدة
٥م ديگر خبري از ايكوزيوم نرسيده، و ظاهراً شهر به دست واندالها ويران شده
است. وضع متروك و گمنام شهر تا پس از فتح اسلامى در سدة ١ق/٧م ادامه
يافت. در مرحلة پس از فتح هم تا نيمة سدة ٤ق/١٠م همچنان ويرانه و متروك
ماند (عربى، ٢٦٠-٢٦١؛ «دائرةالمعارف...٥»، ؛ VII/٤٧٩ لاروس بزرگ، ذيل
الجزيره؛ III/١٤٦ .(IA,
اين منطقه كه به وسيلة طايفة بنى مزغناي منتسب به صنهاجه مسكون شده بود،
در نيمة دوم سدة ٤ق/١٠م به آبادي و اشتهار رسيد و آن هنگامى بود كه
اسماعيل المنصور، خليفة عُبيدي (٣٣٤-٣٤١ق/ ٩٤٦-٩٥٢م) ادارة بلاد تاهَرت و شلب
(شلف) را در ٣٣٥ق/٩٤٦م به زيري بن مَناد صنهاجى (د ٣٦٠ق/٩٧١م)، و در
٣٤٩ق/٩٦٠م ادارة شهر جديد التأسيس جزاير بنى مزغنى و شهرهاي مليانه و
المديه را به پسر او يوسف بُلُگّين (د ٣٧٣ق/٩٨٣م) سپرد. در واقع، شهر جزاير
بنىمزغنى در دورة زيريها از نوساخته، و احيا شد و به نام طايفة بنى مزغنى
بلند آوازه گرديد («دائرةالمعارف»، همانجا؛ ابن عبدالقادر، ١/١٥-١٦). نام اين
جزيرهها در نوشتههاي تاريخى و جغرافيايى اسلامى به صورتهايى گوناگون آمده
است (نك: ابن حوقل، ٧٧؛ اصطخري، ٤١؛ ابن ابى زرع، ٢٦٤؛ ابوالفدا، ١٢٥؛
مقدسى، ١٨٤).
مؤلف حدود العالم در وصف الجزيره چنين گفته است: شهري است كه آب دريا از
٣ كران وي برآيد و به حوالى وي بربريانند بسيار (ص ١٨٠). ابن حوقل دربارة
اين شهر مىگويد: داراي بازارهاي بسيار، چشمههاي آب شيرين در كنار دريا و
بادية بزرگى با مردم بربر كوهنشين دامدار است. عسل، روغن و انجير آن به
جاهاي ديگر برده مىشود. جزيرهاي كه در برابر شهر در دريا به فاصلة يك تير
پرتاب قرار دارد، پناهگاه مردم شهر در مواقع هجوم دشمن است (ص ٧٧- ٧٨).
اصطخري آن را به آبادانى و پرنعمتى ستوده است (همانجا). ابوعبيد بكري از
لنگرگاه زمستانى و امن آن ياد كرده است (ص ٨٢). ادريسى آبادي، جمعيت
بسيار، تجارت پرسود، بازارهاي داير، صنايع پررونق و پايبندي مردم آن را به
عهد و پيمان يادآور شده است (١/٢٥٨). ابن عبدالمنعم حميري در وصف آن چنين
آورده كه شهري است خوب و كهن و داراي آثار باستانى، از جمله ميدان بازي
سنگفرش رنگارنگ، با تصويرهاي جانوري. نيز بر حزم و علو همت مردم قبايل آن
تصريح كرده است. به گفتة او وسعت شهر تقريباً دو مرحله در دو مرحله و از
اطراف كوهها بر آن محيط بوده است (ص ١٦٣). ابوالفدا اين شهر را تابع بجايه
نوشته است (ص ١٢٦). قلقشندي تلمسان را پايتخت مغرب ميانى، و الجزيره را
يكى از چند شهر آن گفته است (٥/١٥١).
تاريخ اين شهر پيوستگى بسيار نزديك با سرگذشت مغرب به طور عام و مغرب
ميانى به صورت خاص داشته است. در فاصلة سدههاي ٥ -١٠ق/١١-١٦م همة مدعيان
حاكميت در منطقه اين شهر را هم به تصرف يا اطاعت خود درآوردند؛ از آن جمله
بودند: حماديها، مرابطون، موحدون، بنى عبدالواد، بنى غانيه، مرينيها و حفصيها
كه حكومتهاي مهمى تشكيل دادند («دائرةالمعارف»، ؛ VII/٤٩٨ III/١٤٦ .(IA, در
سدة ٨ق/١٤م قبيلة عرب ثعالبة ميتيجه، صنهاجه را از الجزيره بيرون راند و خود
در آنجا حاكم شد و اين موقعيت را تا استيلاي بارباروسا در سدة ١٠ق/١٦م حفظ
كرد («دائرةالمعارف»، همانجا؛ وزان، ١/٥٦). رويدادهاي برهة پايانى سدة ٩ق/١٥م
بندر الجزيره را به صحنة حوادث سخت زمان كشاند و اهميت آن را روشن ساخت.
با سقوط آخرين بازماندة دولتهاي اسلامى در اندلس، يعنى غرناطه، به دست
نيروهاي اسپانيا در ٨٩٧ق/١٤٩٢م بسياري از مسلمانان فراري از آنجا به
الجزيره روي آوردند و استقرار اين تازه واردان در شهر، جمعيت آن را ناگهان
افزايش داد ( لاروس بزرگ، ذيل الجزيره).
اين شهر كه از ديرباز با كسب موقعيت بازرگانى شايسته با همة مديترانه مربوط
شده بود، اهميتى سياسى - نظامى پيدا كرد و مورد توجه و طمع نيروهاي اروپايى
مسيحى قرار گرفت. پادشاهان كاتوليك اروپايى كه از قرنها پيش آرزوي حاكميت
بر شمال افريقا را داشتند، بر حركتهاي تهاجمى خود بر قلعههاي ساحلى در اوايل
سدة ١٠ق/١٦م افزودند. فرمانده اسپانيايى دُن پِدرو ناوارو شهرهاي وهران
(٩١٥ق/ ١٥٠٩م) و بجايه (٩١٦ق/١٥١٠م) را گرفت و جزيرة صخرهاي كوچك و مهمى
را در برابر شهر الجزيره تصرف، و آن را با نام پِنيون به صورت قلعهاي
استوار درآورد. آنگاه با استقرار پادگانى اسپانيايى در آنجا به مراقبت شهر و
آمد و رفت دريايى پرداخت. مردم شهر از آنجا كه نمىتوانستند با اسپانياييها
رويارويى كنند، ناگزير سر اطاعت فرود آورده، طى قراردادي در ٩١٦ق/١٥١٠م
پذيرفتند كه به پادشاه اسپانيا باج بپردازند؛ همة اسيران مسيحى را آزاد كنند
و بندرها را به روي دشمنان اسپانيا ببندند («دائرةالمعارف»، .(VII/٤٨٦
بعدها دريانوردان ترك در تدارك پايگاهى ديگر به تصرف جيجل در ١٢٠ كيلومتري
باختر بجايه روي آوردند. جيجل از حدود دو قرن و نيم پيش در دست ونيزيها بود.
پس از كشاكشهايى ونيزيها از آندره دُريا، دريادار مشهور ايتاليايى تبار،
خدمتگزار پادشاهان فرانسه و اسپانيا استمداد كردند، اما اُروج، يكى از دو برادر
بارباروسا، موفق به تصرف بجايه شد و مردم به شهرشان بازگشتند
(٩٢٠ق/١٥١٤م). اين نخستين شهر اسلامى منطقه بود كه از چنگ اروپاييها رهايى
يافت. از همه جاي مغرب دستهاي استمداد به سوي اين برادران دريانورد ترك
دراز شد. آنان براي نجات مسلمانان فراري از اندلس هم از آنچه توانستند،
دريغ نكردند. ارسال هدايايى از غنايم پيروزي در جيجل به سلطان سليم
عثمانى، موجب پيوند آيندة شمال افريقا با امپراتوري عثمانى شد. سلطان عثمانى
كشتى، نيرو، مهمات و ذخيره براي اروج فرستاد تا در تصرف بجايه به كار گيرد.
در اين هنگام بود كه مردم جزاير بنىمزغنى هيأتى نزد اروج در جيجل فرستادند
و براي رهايى از دست اسپانياييها از او ياري خواستند (عسلى، ٨٨ -٩٣).
موقعيت شهر الجزيره در ميانة پايگاههاي دريايى اسپانيا در شمال افريقا و به
ويژه در مغرب ميانى (وهران و مرسى الكبير در غرب، و بجايه در شرق الجزيره)
اهميت نظامى آن را روشن مىكرد. اروج رهسپار الجزيره شد. خود او به
فرماندهى نيروي ترك و مردم قبايل از خشكى، و برادرش خيرالدين با كشتيهاي
مسلح و نفرات مشرقى از دريا فاتحانه وارد شهر شدند. در همان هنگام، اروج
شَرْشَل را هم از دست اسپانياييها به درآورد (٩٢٢ق/١٥١٦م). بزرگان الجزيره
اروج را به عنوان اميرالجهاد شناختند. اروج درصدد كوبيدن قلعة پنيون
اسپانياييها بود كه حركات مشكوك حاكم سابق شهر، سالم التومى، به علت ابراز
رقابت با اروج، رئيس ترك را به قتل او واداشت. اروج استيلاي خود را به
همة جلگه و دشت اطراف شهر الجزيره گسترش داد؛ پرچمهاي سبز و زرد و قرمز خود
را بر بالاي باروها و قلعههاي اطراف به اهتزاز درآورد و سكة جديد با نوشتة
«ضرب فى الجزائر» زد (همو، ٩٣- ٩٥).
اسپانياييها كه از اين وضع خشمگين شده بودند، با نيروي پادگان پنيون و كمك
اميران محلى رقيب بارباروساها، مانند سلطان تِنِس، يحيى پسر سالم التومى
مقتول، بدخواهان ديگر، گروههاي عرب غارتگر بنىسالم و با تحريكها و فتواهاي
خيمنث١ كاردينال متعصب مشهور اسپانيايى، به هجوم تازهاي بر شهر الجزيره
برخاستند؛ اما عدم همكاري نيروهاي محلى با آنان به گرفتاري بزرگى براي
اسپانياييها انجاميد و هواي نامساعد دريا هم با كوبيدن كشتيهاي اسپانيايى به
سنگهاي بابالواد نيمى از آنها را نابود كرد. اسپانياييها به زحمت توانستند با
به جا گذاشتن ٣ هزار كشته و ٨٠٠ اسير جان به در برند. مردم دشت ميتيجه هم
به اروج پيوستند و شهرهاي بُليده، مليانه، المديه و روستاهاي اطرافشان با
سرزمين كوهستانى القبائل به اطاعت رئيس ترك درآمدند. رئيسان فاتح كه
مىدانستند اسپانياييها اين شكستهايشان را به راحتى فراموش نخواهند كرد،
باروها و قلعههاي استوار در شهر الجزيره ساختند و دفاع آن را تأمين كردند.
اروج قلمرو به دست آمده در مغرب را دو قسمت كرد: قسمت خاوري را با مركزيت
دلس به برادرش خيرالدين واگذاشت و خود ادارة قسمت غربى را با مركزيت شهر
الجزيره بر عهده گرفت (همو، ٩٦-١٠١) و شهر الجزيره مركز بيگلر بيگى جديد
التأسيس شد. كوششهاي امپراتور مشهور اسپانيا شارل كَن در تصرف مجدد الجزيره
به جايى نرسيد («دائرةالمعارف»، همانجا). قلعة صخره (پنيون) هم در رمضان
٩٣٦/ مة ١٥٣٠ به تصرف نيروهاي خيرالدين درآمد. به دستور خيرالدين قلعة پنيون
را ويران، و با مصالح آن الجزيره را به خشكى متصل كردند. همة جزيرهها را -
كه نزديك به ٢٠ تا بود - به صورت يك پل قوسى شكل به يكديگر پيوند دادند؛
چنانكه پناهگاهى از بادهاي تند غربى براي كشتيهاي لنگرگاه الجزيره شد
(عسلى، ١١٦-١٢٠). بناي باروي الجزيره به درازاي حدود ٣ كم ٨٥ سال طول كشيد.
اين بارو ٥ دروازه و خانههاي بسياري را در درون شهر در بر مىگرفت.
دروازهها عبارت بودند از بابالواد در شمال، باب عَزون در جنوب (به سوي
ميتيجه)، باب البحريه يا بابالجزيره، باب الترسانه يا باب الصيادين و باب
القصبه يا دروازهاي كه به قلعة (قصبة) شهر در بلندترين نقطة آن منتهى
مىشد. خيرالدين برجالفنار يا برج المناره را هم استوارتر كرد (همو، ١٢٠،
حاشية ١؛ III/١٤٩ .(IA,
شهر الجزيره در دورة حاكميت تركها (٩٢٢-١٢٤٦ق/١٥١٦- ١٨٣٠م) به صورت يكى از
مراكز شهري آباد و مهم منطقة مغرب درآمد. اين شهر در سدة ١١ق/١٧م داراي ٩
دروازه، و از بركت وقفهاي بزرگان ترك داراي شبكة آبياري درستى شده بود.
آب چشمههاي منطقة ساحل را به شهر آورده، به صورت انشعابهايى در درون شهر
تقسيم كرده بودند. برخى مديران ترك آب انبارهايى در شهر احداث كردند. در
١٢٥٦ق/١٨٤٠م ١٠٠ ،١آب انبار با ظرفيت متوسط هر كدام ٧٠ م ٣ در شهر الجزيره
وجود داشت. در اين دوره بر اثر افزايش جمعيت، خانههاي متراكم درون بارو
به طرف ساحل گسترش يافت. مردم ثروتمند هم در تپههاي اطراف براي خود
قصرهاي مجلل ساختند. دراواخر سدة ١٠ق/١٦م حدود ١٢ هزار خانوار در شهر وجود
داشت. در سدة ١١ق/١٧م در اين شهر ١٠ جامع بزرگ، دو كنيسه و دو كليسا برقرار
بود. حسان پاشا پسر خيرالدين براي آبياري شهر بسيار كوشيد؛ چشمهها و آب
انبارها، حمامها، بيمارستانها و اماكن زمستانى در آن ساخت. اما در زمانهاي
مختلف وقوع زمين لرزهها و بيماريهاي واگيردار مانع ترقى شهر شد. در اوايل
سدة ١١ق/١٧م جمعيت شهر به ١٠٠ هزار نفر مىرسيد. در اواخر سدة ١٢ق/١٨م جمعيت
شهر به حدود نصف آن كاهش يافت. ظاهراً در وباي سال ١٠٦٤ق/١٦٥٤م يك سوم
جمعيت شهر نابود شد و از زلزلة سال ١١٢٤ق/١٧١٢م بيشتر مردم به اطراف كوچيدند
(«دائرةالمعارف»، .(VII/٤٩٨ از ٥٠ هزار نفر جمعيت ياد شده حدود ٦ هزار نفر آن
دورگة تركى - بومى معروف به كول (قول) اوغلى (به نقل برخى كُراوغلى)، ٣
هزار نفر ترك مشرقى، ٧ هزار يهودي و ٢ هزار برده (مملوك) و مسيحى و ٣٢ هزار
مغربى (بومى عرب، بربر و اندلسى تبار) بودند. در پايان دورة استيلاي تركها در
١٨٣٠م جمعيت شهر به ٣٠ هزار نفر كاهش يافته بود كه از آن جمله ٤ هزار ترك،
١٨ هزار مغربى، ٢ هزار سياه و بقيه يهودي بودند. تجارت شهر در دست يهوديها و
مهاجران مسلمان اندلسى و اشتغال اصلى مردم بومى شهر دريا زنى بود (همانجا).
پيش از اشغال فرانسويها، نيروي دريايى انگلستان يكبار در ١٢٣١ق/١٨١٦م به
عنوان اجراي تصميمات كنگرة وين دربارة لغو بردگى، و بارديگر در ١٢٤٠ق/١٨٢٥م
به سبب اختلاف با حسين پاشا دايى، «دايِ» الجزاير به اين شهر هجوم بردند؛
اما صدمة بزرگى وارد نشد و الجزايريها به دفاع از خود برخاستند III/١٤٨) .(IA,
اشغال الجزيره در ١٢٤٦ق/١٨٣٠م به وسيلة فرانسويها آغاز يك دورة جديد در
تاريخ اين شهر شد. در ٤ ژوئيه/١٣ تير همان سال فرانسويها به فرماندهى
بورمُن٢ شهر را گرفتند. پس از استقرار حاكميت فرانسويها در اين شهر عدهاي از
بوميان آنجا را ترك كردند و در برابر، اروپاييان از خارج بدان روي آوردند.
شمار اروپاييهاي شهر كه در ١٨٣٠م حدود ٦٠٠ نفر بود، در ١٢٦١ق/١٨٤٥م به ٤٢
هزار نفر رسيد. مركز شهر با بازارها، جامعهاي مهم و ساختمانهاي اداري سبك
تركى بر اثر دگرگونيهاي بزرگ كلاً از ميان رفت و به جاي آن ساختمانهاي
جديد نظامى و اداري به سبك اروپايى احداث شد. الجزيره كه تبديل به يك
شهر نظامى شده بود، در اواخر سدة ١٩م به صورت مركز استعمار درآمد
(«دائرةالمعارف»، همانجا؛ لاروس بزرگ، ذيل الجزيره).
جمعيت شهر در دورة استعمار فرانسويان با رسيدن اروپاييان و مهاجرت شهرستانيها
به پايتخت افزايش يافت. جمعيت شهر در ١٣٢٩ق/١٩١١م ١٦٢ هزار، در
١٩٢١م/١٣٠٠ش ٢٠٧ هزار و در ١٩٣٦م/ ١٣١٥ش ٢٦٤ هزار نفر بود. عدة مسلمانان شهر
در اين مدت كاستى پذيرفت. در دهة ١٩٣٠م تنها ٣٠% جمعيت شهر از مسلمانان
بودند. افزايش جمعيت موجب گسترش تدريجى شهر در طول ساحل و نيز در تپههاي
اطراف شد. به علت افزايش فعاليتهاي بازرگانى، تأسيسات بندري شهر هم توسعه
يافت («دائرةالمعارف»، ؛ VII/٤٩٩ III/١٥٠ .(IA,
بسياري از بناهاي مذهبى الجزيره در دورة فرانسويها از ميان رفت. از ١٧٦ بناي
مذهبى موجود در ١٨٣٠م، در ١٢٧٩ق/١٨٦٢م تنها ٤٨ بنا باقى مانده بود. قسمت
بزرگ باروهاي احداثى تركها فروريخت. از قصبة (قلعة) قديم تنها قسمتى باقى
ماند. قسمت پايين شهر (سمت ساحل) كلاً تجديد شد و شكل اروپايى گرفت، در
حالى كه بالاي شهر به صورت مركز زندگى مسلمانان باقى ماند. با اين حال،
احداث جادهها و خيابانها حالت اصلى شهر قديم (بالا) را هم دگرگون كرد. در
١٣٢٣ق/١٩٠٥م هيأتى به نام «جمعيت الجزاير كهن» براي جمعآوري و نگهداري
اشيا و اجزاء بازمانده از الجزيرة مسلمان و قديمى تأسيس شد (همان، .(III/١٥١
در زمان جنگ جهانى دوم الجزيره يكى از نقاط موردنظر براي پياده كردن
نيروهاي آمريكايى بود و مقاومت نيروهاي فرانسوي خيلى زود تبديل به همكاري
با آمريكاييها شد. پس از مذاكرات دراز ميان ژنرال ژيرو١، فرمانده كل فرانسوي
شمال افريقا با ژنرال دوگل، سرانجام كميتة فرانسوي نجات ملى در ٢٣ ژوئن
١٩٤٣م/٢ تير ١٣٢٢ش در الجزيره تشكيل، و اين شهر پايتخت موقت فرانسه شد و تا
بازگشت دولت موقت فرانسه به پاريس در ٣١ اوت ١٩٤٤م/٩ شهريور ١٣٢٣ش اين
عنوان را حفظ كرد ( لاروس بزرگ، «دائرةالمعارف»، همانجاها).
پس از پايان جنگ جهانى دوم و در اثناي قيام مردم الجزاير از ١٩٥٤م/١٣٣٣ش
شهر الجزيره يكى از كانونهاي عمدة جنبش استقلال شد. در اواخر دورة جنگ
استقلال، از ١٩٦١م/١٣٤٠ش، الجزيره صحنة حوادث تروريستى خونين «ارتش سري»
فرانسه شد ( لاروس بزرگ، همانجا). پس از حصول استقلال الجزاير در
١٩٦٢م/١٣٤١ش، شهر الجزيره پايتخت جمهوري الجزاير و همچنان مهمترين شهر و
بندر آن شد («دائرةالمعارف»، همانجا).
الجزيرة امروز: الجزيره بزرگترين مركز بازرگانى كشور است و ٣٠% كاركنان بخش
صنعت در اين شهر هستند. افزايش جمعيت ناشى از استقرار صنايع كوچك و متوسط در
آن، بافت شهر را به صورت بىقوارهاي درآورده است. فعاليتهاي صنعتى جديد
يا در كنار بافت اصلى شهر، يا در مناطق صنعتى بزرگ و يا خيلى ساده در
عرصههاي بيابانى گسترده شده است. دفترهاي مركزي بيشتر مؤسسات ملى در اين
شهر قرار دارد. بندرگاه شهر بجز نفت در فعاليتهاي بازرگانى كشور داراي نقش
حياتى است. در مقايسه با كل كشور، ٢٠% مأموران اداري، ٢٥% مأموران نظامى،
٤٢% پزشكان و ٤٥% تلفنها در اين شهر هستند (همان، .(VII/٤٩٩-٥٠٠
سامان دهى شبكة ارتباطى شهر با احداث دو شريان اصلى صورت گرفته است كه
يكى بزرگراه اتومبيل روي است در درازاي ساحل، و ديگري تعريض راهِ
بلنديهاي مقابل ساحل است. احداث گذرگاههاي ضروري ميان اين دو شريان و
اتصال آنها به يكديگر عبور به سمت فرودگاه بيرون شهر را تسهيل كرده است.
از آثار مهم تاريخى الجزيره مىتوان از مسجد جامع مالكى - كه محتملاً به
عصر مرابطون تعلق دارد - ياد كرد. بناهاي مذهبى ديگر الجزاير متأخرتر از سدة
١٠ق/١٦م است. بناهاي عصر تركى از الگوي آناتوليايى متأثر است كه گنبدي ٨
گوش را در مركز با راهروهايى در اطراف آن نشان مىدهد ( لاروس بزرگ،
همانجا). از جملة اين بناها، مسجد على بيچينى (١٠٣٢ق/١٦٢٣م) است. اما مسجد
حنفى «صيادان» (١٠٧٠ق/١٦٦٠م) از مسجدهاي مشخص تركى الجزيره است كه با
گنبد تخم مرغى نوك تيز مركزي و ٤ گنبد كوچك اطراف آن يادآور مسجدهاي
استانبول و نمايندة هنر بيزانسى است (همانجا؛ I/٧٧ .(EWA,
نمايندة معماري عمومى (مردمى) شهر الجزيره خانههاي شهري و خانه باغها
(ويلاها)ي دلكش آن است كه با جلوة زيبا و نظم منطقى، هماهنگى كاملى با
آداب و عادات مردم يافته است. خانههاي شهري با ٤ ايوان در اطراف - كه در
هر قسمت اتاقى دراز و كم پهنا قرار مىگيرد - الگوي تركى را تداعى مىكند
(همانجا).
هستة اولية دانشگاه الجزاير در دورة استعمار فرانسه در ١٢٩٦ق/ ١٨٧٩م با تأسيس
٤ مدرسة عالى حقوق، طب، فن و ادبيات بنيان گذاري شد و در ١٣٢٧ق/١٩٠٩م نام
دانشگاه به خود گرفت. چند جمعيت علمى هم در آن زمان در الجزيره تأسيس شد
كه از آن جمله بود «انجمن تاريخ» كه «مجلة افريقايى٢» را از ١٢٧٢ق/١٨٥٦م
منتشر كرد III/١٥١) .(IA, در دورة استقلال بر شمار مراكز آموزش عالى الجزيره
بسيار افزوده شده است ( بريتانيكا، ماكرو، .(I/٥٧٢
كتابخانة ملى الجزاير در شهر الجزيره قرار دارد. اين كتابخانه در ١٢٥١ق/١٨٣٥م
تأسيس شده است؛ نزديك به يك ميليون جلد كتاب دارد و بخش دستنويسهاي آن
شامل ٣ هزار جلد است. كتابخانة مركزي دانشگاه الجزاير هم كه در ١٢٩٨ق/١٨٨١م
تأسيس شده، عمدتاً حاوي كتابهاي منبع علمى و ادبى است. اين كتابخانه در
روز استقلال الجزاير در ١٩٦٢م/١٣٤١ش به دست فرانسويها به آتش كشيده شد و
بعداً مرمت گرديد و از حيث كتاب غنىتر شد. كتابخانههاي عمومى ديگر شهر
الجزيره عبارتند از: كتابخانة مركز اسناد و كتابخانة شهرداري. مركز اسناد الجزاير
در ١٩٧١م/١٣٥٠ش با گردآوري اسناد دورة عثمانى و دورة اشغال فرانسويان بنياد
يافت («دائرةالمعارف»، .(VII/٤٩٧
موزههاي بسياري در شهر الجزيره وجود دارد، از جمله: موزة ملى هنرهاي زيبا
كه برخى از آثار نقاشى هنرمندان نامدار فرانسوي را در خود جاي داده است
I/٧٨) )؛ EWA, موزة پيش از تاريخ و مردم شناسى؛ موزة ملى رسوم و آثار
اسلامى؛ موزة فرهنگ عامه؛ موزة جهاد؛ و موزة ارتش نوين («دائرةالمعارف»، ذيل
الجزيره).
مآخذ: ابن ابىزرع، على، انيس المطرب، رباط، ١٩٧٢م؛ ابنحوقل، محمد، صورة
الارض، بيروت، ١٩٧٩م؛ ابن عبدالقادر، محمد، تحفة الزائر، به كوشش ممدوح
حقى، بيروت، ١٣٨٤ق؛ ابن عبدالمنعم حميري، محمد، الروض المعطار، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٩٧٥م؛ ابو عبيد بكري، عبدالله، المغرب فى ذكر بلاد
افريقية و المغرب، الجزيره، ١٨٥٧م؛ ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنو و
دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛ ادريسى، محمد، نزهة المشتاق، بيروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛
اصطخري، ابراهيم، مسالك و ممالك (ترجمة كهن فارسى)، به كوشش ايرج افشار،
تهران، ١٣٦٨ش؛ جوهري، يسري، شمال افريقية، اسكندريه، ١٩٧٦م؛ حدود العالم،
به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حميده، عبدالرحمان، جغرافية الوطن
العربى، بيروت، ١٤١٠ق/ ١٩٩٠م؛ سرهنگ، اسماعيل، تاريخ دول المغرب، به
كوشش حسن زين، بيروت ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ عربى، اسماعيل، دولة بنى حماد،
الجزيره، ١٩٨٠م؛ عسلى، بسام، خيرالدين بربروس، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
قلقشندي، احمد، صبح الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ مقدسى، محمد، احسن
التقاسيم، به كوشش محمد مخزوم، بيروت، ١٩٨٧م؛ وزان، حسن، وصف افريقيا،
ترجمة محمد حجى و محمد اخضر، بيروت، ١٩٨٣م؛ نيز:
Britannica, ١٩٧٨; EWA; Grand Larousse; IA; The Middle East and North Africa,
London, ١٩٩٧; Oxford Home Atlas of the World, ١٩٦٤; T O rkiye diyanet vakf o Isl
@ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٣.
يوسف رحيملو