دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٦٣
| اموي، عزالدين جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٦٣ |
اُمَوي، عزالدين محمد بن عبدالسلام بن اسحاق بن احمد، لغوي و فقيه
مالكى مصر در سدههاي ٨ و ٩ق. او اهل محله از نواحى مصر (بين فسطاط و
اسكندريه، نك: سمعانى، ٥/٢١٦) بود كه در قاهره سكنى گزيد و در همان شهر به
فراگيري علوم اسلامى پرداخت. آخرين اطلاع از حيات اموي، مربوط به سال
٧٩٨ق است. اما برپاية دانستهها از شيوخ اموي - كه بيشتر در دهة آخر سدة ٨ق و
دهة نخست سدة ٩ق وفات يافتهاند - و همچنين زمان تولد شاگرد وي سنباطى
(٧٨٧ق)، چنين مىنمايد كه او چند گاهى پس از آن تاريخ نيز زيسته باشد.
اموي نزد ابن عماد اقفهسى (د ٨٠٨ق) جامع الامهات ابن حاجب را فرا گرفت، از
برخى بزرگان آن زمان، همچون سراجالدين بلقينى (د ٨٠٥ق)، عبدالرحيم بن
حسين عراقى (د ٨٠٦ق) و شمسالدين غماري به دانشاندوزي پرداخت و مدتى نيز
در ملازمت قاضىالقضات شافعى مذهبِ قاهره، عزالدين ابن جماعه (د ٧٦٧ق)
بود. اموي در ٧٩٨ق نزد مسند و محدث قاهره در زمان خويش، ابوالفرج
عبدالرحمان بن احمد غزي، معروف به ابن شحنه (د ٧٩٩ق) مختصرِ ابن حاجب در
فقه را خواند (نك: سخاوي، الضوء ...، ٨/٥٦؛ باباتنبكتى، ٤٩٣؛ فاسى، ٣/٢٣٨).
بدينترتيب، اموي كه نزد فقيهان طراز اول مالكى و شافعى زمان خود دانش
اندوخته بود، بر مسند تدريس نشست و كسانى چون ابوالبقاء محمد بن محمد سنباطى
نزد وي علم اندوختند (سخاوي، الذيل ...، ٣٤٥).
آثار:
١. التعريف برجال جامع الامهات، كتابى در شرح حال رجالى كه نام آنها در
جامع الامهاتِ ابن حاجب وارد شده است. مؤلف در تأليف اين كتاب از آثار
بسياري همچون ترتيب المدارك قاضى عياض، تاريخ بغدادِ خطيب، تاريخ دمشق
ابن عساكر و برخى كتب ذهبى سود برده است. تأليف اين اثر در ٧٩٥ق به
پايان رسيده است و نسخههايى از آن در كتابخانههاي مختلف جهان يافت
مىشود (نك: عنان، ١٠٩؛ وكيل، ٤/١١٣؛ بانكيپور، شم ٦٥٣ ؛ نيز نك: I/٣٧٣ .(GAL,
٢. تنبيه الطالب لفهم لغات ابن الحاجب، كه تكملهاي است بر اثر پيشين در
شرحِ الفاظِ همان اثرِ ابن حاجب (نك: باباتنبكتى، همانجا). تأليف اين اثر در
رمضان ٧٩٧ به انتها رسيده است و نسخههايى از آن در كتابخانههاي قرويين
فاس، دارالكتب مصر و غير آن موجود است (نك: خديويه، ٤/١٨١؛ فاسى، ٣/٢٣٧- ٢٣٨؛
I/٥٣٨-٥٣٩ S, .(GAL, در اين اثر به تأليف ديگري از مؤلف با عنوان غنيمة
الراغب فى تصحيح ابن حاجب نيز اشاره شده است (نك: فاسى، همانجا).
مآخذ: بابا تنبكتى، احمد، نيل الابتهاج، بهكوشش عبدالحميد عبدالله هرامه،
طرابلس، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ خديويه، فهرست؛ سخاوي، عبدالرحمان، الذيل على رفع
الاصر، بهكوشش جوده هلال و محمد محمود صبح، قاهره، ١٩٦٦م؛ همو، الضوء
اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، بهكوشش عبدالله عمر
بارودي، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ عنان، محمد عبدالله، فهارس الخزانة الملكية،
رباط ، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛ فاسى، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرويين، تونس،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ وكيل، مختار، فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛
نيز: S. GAL, GAL; Bankipore;
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث