دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٧٥
| اير جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٧٥ |
اَيْر١، منطقهاي كوهستانى در جنوب صحراي افريقا و شمال نيجريه. اير
يا اهير كه نام قديمى آن آسبِن يا آزْبين است ، بين ١٦ - ٢٠ عرض شمالى و
٥ - ١٠ طول شرقى ميان فِزّان و هوسا قرار گرفته است و از شمال به بلاد
طوارق و از جنوب به سودان محدود مىشود (بستانى، ٣/٣٦٥؛ «فرهنگ...٢»، ؛ I/٧٣٦
نيز نك: خوري، ١٣٢، ٣٥٢، ٤٩٩). سرزمين اير ٣٠ هزار ميل مربع مساحت دارد (
آمريكانا، و به ٣ ناحية متمايز اير شمالى، اير ميانى و اير جنوبى تقسيم
مىشود. وجود مناطق كوهستانى باعث بارش باران فراوان در اين ناحيه مىگردد
و مرغزارهاي سرسبزي را در دامنة كوهها پديد مىآورد I/٢١٤) , ١ ؛ EI«دائرة
المعارف ايتاليانا٣»، .(II/٣٥
اهميت تجاري اير سبب شد تا سلطان ازكيا محمد اول، پادشاه سُنغايى، در
٩٢٠ق/١٥١٤م به آنجا لشكر كشد. از آن پس اير تا مدتها عرصة تاخت و تاز
حكمرانان محلى و رقباي آنان گشت ، I/٢١٥) ١ ؛ EIاكپوفور، .(٣٣-٣٤ سرانجام در
١١٥٣ق/١٧٤٠م گروهى از بربرهاي طوارق بر اير سيطره يافتند و پس از سركوب
اهالى، حكومت پادشاهى طوارق را در آنجا گستراندند ( ١ ، EIهمانجا). اجداد
طوارق كه بيشترين شمار ساكنان اير را تشكيل مىدهند، احتمالاً بربرهاي
ليبيايى هستند (همانجا؛ رايت، ١٧ ,٢ ؛ ورنيو، .(٣٩ طوارق اير كه بيشتر در شمال
و جنوب منطقه پراكندهاند، به قبايل گوناگونى تقسيم مىشوند و نظام سياسى
ابتدايى دارند. در ميان آنان زبان و خط بومى رواج دارد I/٣٠٧) , ٢ EI; ١ ،
EIهمانجا؛ بريتانيكا، ميكرو، .(X/١٦٥
بزرگترين شهر و مركز اير، آگادِس است كه در ١٤٦٠م به وسيلة قبايل بزرگ
بربر بنا شده است ( بروكهاوس ؛ آمريكانا، همانجا). آگادس در آغاز شهري پر
رونق، و مركز مهم تجاري در ميان قبايل شمالى طوارق و سودانيها بود. در
پايان سدة ١٨م با گسترش سيطرة طوارق بر اين منطقه، اندك اندك از اهميت آن
كاسته شد.
ساكنان اير مسلمانند و مساجد پرشماري در آنجا به چشم مىخورد. زبان عربى،
رواج چندانى در ميان قبايل نيافت و تنها به آموزش در مكتبخانهها منحصر شد
( ١ EI, ٢ ، EIهمانجاها). اير در ١٣٠٧ق/ ١٨٩٠م به اشغال فرانسويان درآمد. اين
منطقه اكنون تابع جمهوري نيجريه است ؛ WNGD) «دائرة المعارف ترك٤») و
جمعيت آن ميان ٦٠ تا ١٠٠ هزار نفر نوسان دارد I/٢١٤) , ١ .(EI
مآخذ: بستانى، بطرس، دائرة المعارف، بيروت، ١٩١٤م؛ خوري، سليم جبرائيل و
سليم ميخائيل شحاده، آثار الادهار، بيروت، ١٨٧٥م؛ نيز:
Akpofure, R. and M. Crowder, Nigeria, London, ١٩٦٦; Americana; Britannica , ١٩٧٨
; Brockhaus ; Diccionario Salvat , Barcelona ; EI ١ ; EI ٢ ; Enciclopedia
Italiana, Rome; T O rk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٨; Vergnaud, F., Sahara,
Paris, ١٩٥٩; Wright, J., Libya, Chad and the Central Sahara, London, ١٩٨٩; WNGD.
عزت ملاابراهيمى