دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٣٥
| ام درمان جلد: ١٠ شماره مقاله:٣٩٣٥ |
اُمَّ دُرْمان١، يكى از ٣ شهر و بزرگترين آنها در استان خرطوم سودان.
اين شهر در غرب رود نيل، رو به روي شهر خرطوم، در محل تلاقى نيل آبى و
نيل سفيد، در ١٥ و ٣٨ عرض شمالى و ٣٢ و ٣٠ طول شرقى واقع شده است (نك:
بريتانيكا، ميكرو، ؛ VII/٥٣٠ «اطلس...٢»، ١٤١ ؛ ٢ ؛ EI«دائرة المعارف...٣»).
ام درمان در آغاز روستايى كوچك در گذرگاه بازرگانانى بود كه از غرب به
خرطوم مىرفتند؛ تا اينكه پس از پيروزي مهدي سودانى (ه م) بر نيروهاي
انگليسى در ژانوية ١٨٨٥ و آغاز حكومت وي در آنجا اهميت و گسترش يافت و
رفتهرفته به صورت شهر مهمى درآمد؛ اما با شيوع بيماري آبله در آوريل همان
سال بسياري از ساكنان آن هلاك شدند. گويا در اين زمان، براي ديدن مهدي و
بيعت با وي، حدود يك ميليون نفر در آنجا جمع شده بودند (نك: شقير، تاريخ
السودان القديم، ١/٩٢، تاريخ السودان، ٥٨٦، ٥٨٧، ٥٩٧؛ شبيكه، السودان...،
٣٣٩). آنگاه به فرمان مهدي مسكوكاتى از غنايم طلا و نقرة خرطوم با طرح پول
رايج عثمانى در مصر و علامت امدرمان ضرب شد(شقير، همان، ٥٩٨ - ٥٩٩؛ هالت،
١٠٧). وي در آنجا مسجد جامعى بنا نهاد كه حدود يك هزار نفر گنجايش داشت
(شقير، همان، ٥٨٧؛ ضرار، ١٦٧).
پس از مرگ مهدي، ام درمان كه به مناسبت احداث قبة عظيمى بر مقبرة وي
«بقعة المهدي» نام گرفته بود، در زمان جانشين وي، يعنى خليفه عبدالله
تعايشى (حك ١٣٠٢-١٣١٦ق/١٨٨٥- ١٨٩٨م) نيز مركز حكومت بود. عبدالله در سپتامبر
١٨٨٥ اميران و بزرگان را براي بيعت گرفتن به ام درمان فراخواند. بسياري از
آنان، به رغم سرپيچى برخى ديگر، با لشكريان و آلات و ادوات به ام درمان
وارد شدند و به خدمت عبدالله درآمدند. آنان موظف بودند هر كدام خانهاي در
آنجا براي خود بسازند. بدينسان، شهر گسترش يافت و جمعيت آن به ٤٠٠ هزار تن
رسيد (شقير، تاريخ السودان القديم، همانجا؛ شبيكه، تاريخ...، ٧٠٨-٧٠٩).
در ١٣٠٥ق/١٨٨٨م عبدالله در جهت تكميل سياست مهدي مبنى بر پيوند قبايل با
حكومت و ايجاد يك ارتش پايدار و نيز به علت احساس خطر از جانب «اولاد البلد»
(قبايل كرانهنشين)، قبايل خويشاوند تعايشه و بقّاره را از غرب سودان به
ام درمان فراخواند. در اثر اين جابهجايى و تهى شدن انبارهاي غله كه بر سر
راه مهاجران قرار داشت، و نيز در پىِ قهر طبيعت و خشك سالى كه در
١٣٠٦ق/١٨٨٩م رخ داد، خسارتهاي بسياري پديد آمد (نك: همان، ٦٩٧ - ٦٩٨؛ ضرار،
١٧٧؛ شقير، تاريخ السودان، ٦٤٢ -٦٤٣؛ هالت، ١١٤- ١١٥).
يكى از مهمترين وقايع تاريخ سودان، در اين دوره نبرد ام درمان يا جنگهاي
خرطوم و كراري است كه در ١٣١٦ق/١٨٩٨م ميان مهديون به فرماندهى خليفه
تعايشى و نيروهاي مصر و انگليس به فرماندهى كيچنر در منطقة كراري در ١٠
كيلومتري شمال ام درمان روي داد و به انقراض حكومت مهديون و تسلط نيروهاي
انگليسى بر سودان انجاميد. در ٢٨ اوت ١٨٩٨ كيچنر براي بازپسگيري ام درمان و
سپس خرطوم بر روي تعايشى لشكر كشيد. اگرچه افراد لشكر خليفه تعايشى در اين
زمان ٤٠ هزار نفر بودند، اما ياراي مقابله با جنگ افزارهاي پيشرفتة كيچنر را
نداشتند. از اينرو، پس از ٥ روز نبرد در ٢ سپتامبر، خليفه تعايشى از ام درمان
عقب نشست و با شكست او، ام درمان و به دنبال آن تمامى سودان به دست
نيروهاي كيچنر افتاد (شقير، همان، ٩٢٣-٩٢٤، ٩٢٨- ٩٣٥). از علل مهم سقوط ام
درمان، به تأخير افتادن مقابلة نيروهاي سودانى، دير رسيدن نيروي كمكى از
شهر قضارف به نيل سفيد و نيز دور بودن بخشى از ناوگان خليفه را مىتوان
برشمرد؛ زيرا اين نيروها با فرانسويان سرگرم پيكار بودند (نك: همان، ٩٤٤- ٩٤٥؛
ضرار، ١٨١، ٢٠٦-٢٠٧).
گلوله باران ام درمان توسط ناوهاي جنگى كيچنر در ١٨٩٨م باعث ويرانى بخشى
از مقبرة مهدي شد. در ١٨ سپتامبر يعنى ١٦ روز پس از سقوط شهر، گنبد آن نيز در
نتيجة انفجار ويران شد و تنها ٤ ستون اصلى آن باقى ماند (شقير، همان، ٩٢٨،
٩٣٧). در سالهاي آخر حكومت مشترك انگليس و مصر، مقبرة مهدي توسط پسرش
عبدالرحمان بازسازي شد (هالت، ١٢٦). خانة عبدالله تعايشى نيز اكنون به صورت
موزه درآمده است (نك: ٢ .(EI
ام درمان از نخستين مراكز فرهنگى و اجتماعى سودان در دهههاي نخستين قرن
بيستم و يكى از ١٠ شهر بزرگ اين كشور در ١٩٥٦م/١٣٣٥ش بوده است. در ١٩٦١م
در ام درمان دانشگاه اسلامى وابسته به مسجد اصلى ويژة آموزش حقوق اسلامى
و الهيات تأسيس شد (شلبى، ٢٧١؛ بريتانيكا، ميكرو، .(VII/٥٣٠
اين شهر در سالهاي ١٩٤٨، ١٩٦٤ و ١٩٧٠م مركز شورشهايى نيز بوده است (ضرار،
٢٧٧؛ هالت، ١٩٦، ٢١٢). اگرچه در تركيب جمعيتى ام درمان به اختلاطى از
اروپاييان و نيز مردم بومى اشاره شده است، ولى اهالى آن بيشتر عرب هستند
( كلير...؛ «دائرة المعارف»).
جمعيت ام درمان از ٤٠٠ ،١٣٠نفر در دهة ١٩٥٠م، به ٢٠٠ ،٢٣٢نفر در ١٩٦٩م و ٥٠٠
،٢٥٨نفر در ١٩٧١م افزايش يافته است. در ١٩٨٣م/ ١٣٦٢ش جمعيت آن را ٢٨٧
،٥٢٦نفر برآورد كردهاند. امدرمان و خرطوم از مراكز مهم تجاري در دو سوي نيل
هستند و پلى آن دو را به يكديگر متصل مىسازد. رفت و آمد و مبادلات تجاري
ميان اين دو شهر از طريق اين پل و توسط ترامواي برقى جريان دارد. تجارت
آن چرم، منسوجات، احشام، ظروف سفالين، صنايع دستى، كتان و حبوبات است (
كلير؛ «دائرة المعارف»؛ ؛ WNGD .(GSE نخستينبار از امدرمانبهعنوان
زادگاهعارف سودانىحمد بن محمد(١٠٥٦-١١٤٣ق/ ١٦٤٦-١٧٣٠م) ياد شده است ( ٢
.(EI
مآخذ: شبيكه، مكى، تاريخ شعوب وادي النيل، بيروت، دارالثقافه؛ همو،
السودان عبر القرون، بيروت، دارالثقافه؛ شقير، نعوم، تاريخ السودان، به
كوشش محمد ابراهيم ابوسليم، بيروت، ١٩٨١م؛ همو، تاريخ السودان القديم و
الحديث و جغرافيته، قاهره، مطبعة المعارف؛ شلبى، احمد، رحلة حياة، قاهره،
١٩٧٨م؛ ضرار، صالح، تاريخ السودان الحديث، بيروت، ١٩٦٨م؛ هالت، پ. م. و
م. و. دالى، تاريخ سودان بعد از اسلام، ترجمة محمدتقى اكبري، مشهد، ١٣٦٦ش؛
نيز:
Britannica, ١٩٧٨; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; Collier's Encyclopedia; EI ٢
; GSE; New Standard Encyclopedia, Chicago, ١٩٦١; WNGD.
سيمين محقق