دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٢١
| انباري، ابومحمد جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٢١ |
اَنْباري، ابومحمد قاسم بن محمد بن بشار (د ٣٠٤ يا ٣٠٥ق/٩١٦ يا ٩١٧م)،
اديب، لغوي و محدث.
نسبت انباري نشان از آن دارد كه وي از شهر انبار برخاسته (ابن نديم، ٨١؛
قفطى، ٣/٢٨)، اما يغموري او را اهل سامرا دانسته است (ص ٣٤٥). به گفتة خود
او هنگامى كه فرزندش محمد (نك: ه د، ابن انباري) كودكى خردسال بود، به
بغداد رفت (ح ٢٧٥ق). وي كه ظاهراً در آغاز ورودش به بغداد در تنگدستى به
سر مىبرد، كوشيد با حمايت ثعلب و ياري خاندان بنوبدر زندگى خود را سامان
بخشد (نك: ياقوت، ١٦/٣١٨). پس از چندي نزد محدثانى چون سلمة بن عاصم، حسن
بن عرفه، احمد بن حارث خزاز و عمر بن شبّه حديث آموخت (خطيب بغدادي،
١٢/٤٤٠-٤٤١؛ سيوطى، ٢/٢٦١) و از عمويش احمد بن بشار، سليمان بن خلاد، محمد بن
صالح بن زيد و نصر بن داوود صاغانى قرائت قرآن كريم را فراگرفت (ابن
جزري، ٢/٢٤). همچنين نزد ابوعكرمه عامر بن عمران ضبى شعر و ادب آموخت و همو
بود كه شرح المفضليات را بر وي املا كرد (نك: خطيب تبريزي، ٣/١٢٣٢).
انباري پس از آنكه در لغت، حديث و قرائت تبحر يافت، دست به تأليف
كتابهايى در لغت زد و نيز در جامع منصور بغداد به تدريس و املا پرداخت و به
گفتهاي، او و فرزندش محمد هر كدام در گوشهاي از اين مسجد تدريس مىكردهاند
(ابن ابى يعلى، ٢/٦٩؛ ابن انباري، ١٨١؛ فروخ، ٢/٤٣١). علاوه بر فرزندش
محمد، احمد بن عبدالرحمان معروف به ولى و على بن موسى رزاز از شاگردان او
به شمار مىروند (قالى، ٢/٣١٠؛ ابن جزري، همانجا؛ خطيب بغدادي، ١٢/٤٤١).
منابع كهن او را ثقه، صدوق و امين دانسته، و همة رواياتش را موثق شمردهاند
(همو، نيز قفطى، همانجاها). با اينهمه، وي شهرت چندانى نيافت و نتوانست از
ميان انبوه دانشمندان برجستة بغدادي سربركشد و بىگمان شهرت فراگير فرزندش
ابوبكر در اين امر بىتأثير نبود.
تنها اثري كه از انباري برجاي مانده، شرح مفضليات مفضل ضبى است كه
كهنترين شرح اين كتاب به شمار مىرود. همانگونه كه خود وي در مقدمة كتاب
يادآور شده، اين اثر در اصل حاصل يادداشتهاي وي از مجالس املاي ابوعكرمه
عامر بن عمران ضبى است كه روايات ديگري را از كسانى همچون ابوعصيده و
ابوحاتم سجستانى بدان افزوده، و پس از او فرزندش ابوبكر آنها را تنقيح كرده
است (نك: ص ٣٤٦؛ شاكر، ١٢؛ ٢ .(EI
انباري چند رساله در لغت نيز داشته كه ظاهراً اثري از آنها برجاي نمانده
است: ١. الامثال، ٢. خلق الانسان، ٣. خلق الفرس، ٤. شرح السبع الطوال، ٥.
غريب الحديث، ٦. المذكر و المؤنث، ٧. المقصور و الممدود (ابن نديم، ٨١ -٨٢؛
ياقوت، ١٦/٣١٧؛ سيوطى، همانجا).
مآخذ: ابن ابى يعلى، محمد، طبقات الحنابلة، به كوشش محمد حامد فقى، قاهره،
١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ ابن انباري، عبدالرحمان، نزهة الالباء، به كوشش ابراهيم
سامرايى، بغداد، ١٩٥٩م؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية فى طبقات القراء، به
كوشش برگشتراسر، قاهره، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ ابن نديم، الفهرست؛ انباري، قاسم،
«بخشى از شرح المفضليات » (نك: مل ، هافنر)؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد،
قاهره، ١٣٥٠ق؛ خطيب تبريزي، يحيى، شرح اختيارات المفضل، به كوشش
فخرالدين قباوه، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش
محمدابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ شاكر، احمدمحمد و عبدالسلام
محمدهارون، مقدمه بر المفضليات، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ فروخ، عمر، تاريخ
الادب العربى، بيروت، ١٩٨٥م؛ قالى، اسماعيل، الامالى، قاهره،
١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهيم،
قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛ ياقوت، ادبا؛ يغموري، يوسف، نور القبس المختصر من
المقتبس مرزبانى، به كوشش رودلف زلهايم، ويسبادن، ١٣٧٤ق/١٩٦٤م؛ نيز:
٢ ; Haffner, A., X Zu Thorbecke's Ausgabe der Mufa d d alijj @ t n , Wiener
Zeitschrift f O r die Kunde des Morgenlandes, Wien, ١٨٩٩, vol. XIII.
عنايتالله فاتحىنژاد