دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٨٠
| ايرانشهر شهر جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٨٠ |
ايرانْشَهْر، شهر و شهرستانى در استان سيستان و بلوچستان. نام شهرستان
ايرانشهر در ١٣١٤ش به موجب تصويبنامة هيأت وزيران به جاي ناحية بمپور
برگزيده شد (معين، ٥/٢١١؛ كيهان، ٢/٢٥٩، ٢٦١). همچنين شهر فَهْرَج واقع در
٣٦٠ كيلومتري جنوب زاهدان و ١٧٥ كيلومتري جنوب خاش در خرداد ١٣١٥، به
ايرانشهر تغيير نام داد. در ١٣١٦ش، ايرانشهر بخش شهرستان خاش تعيين شد و در
١٣٢٦ش، فرمانداري ايرانشهر تشكيل گرديد و تابع حوزة بلوچستان شد كه از استان
هشتم جدا شده بود. ايرانشهر مدت كوتاهى ميان سالهاي ١٣٢٣- ١٣٢٦ش مركز
شهرستان خاش بود( دايرة المعارف... ).ايرانشهر اكنون يكى از ٧ شهرستان استان
سيستان و بلوچستان به شمار مىآيد كه مركز آن نيز ايرانشهر است ( سازمان
تقسيمات...، ٣٠).
شهرستان ايرانشهر: اين شهرستان با ٧٣٠ ،٤١كم ٢ مساحت ( آمارنامه...، ٢٥)،
داراي ٦ بخش و ٢١ دهستان است. بخشهاي ششگانة ايرانشهر اينهاست: بزمان،
بمپور، دلگان، راسك و فيروزآباد، سرباز و مركزي ( سازمان تقسيمات، همانجا).
اين شهرستان از شمال و شمال شرقى با زاهدان، خاش و سراوان، از غرب با
استان كرمان، از جنوب با چاهبهار و نيك شهر، و از شرق با پاكستان همجوار
است ( سرشماري عمومى، ١٣٧٥ش، نقشة ايرانشهر). مركز اين شهرستان، شهر
ايرانشهر، و بمپور ديگر شهر آن است ( سازمان تقسيمات، همانجا).
ويژگيهاي طبيعى: اين شهرستان در حوضة آبريز ايرانشهر - كارواندر - بمپور به
مساحت ١٠ هزار كم ٢ قرار گرفته است (مبشري، ٦/١٨٦). آهكهاي تيره رنگ داراي
خلل و فرج مربوط به دوران اول، قديمترينساختار زمينشناسى اينحوضه را
تشكيلمىدهد.تشكيلات دوران دوم در ايرانشهر عمدتاً عبارتند از: شيست، آهك و
كالرد ملانژ (آميزههاي رنگين). با آنكه توسعة آهك در اين دوران محدود بوده
است، اما در شرق و جنوب شرقى ايرانشهر و درة كارواندر آهك در تغذية آبرفتها
مؤثر است. تشكيلات دوران سوم ايرانشهر از آهك، ماسه سنگ و شيست گچ و
اندزيت، مارن و كنگلومرا تشكيل شده است (همانجا). سطح دشت پوشيده از
رسوبات آبرفتى است (همو، ٦/١٨٧). دشت ايرانشهر از شمال و شرق توسط ارتفاعات
محصور شده است و تپههاي شنى به همراه درختان كهور به صورت يك مانع
طبيعى در غرب اين شهرستان قرار گرفتهاند (يغمايى، ٨٥).
بر مبناي آمار ٣١ سالة ايستگاه ايرانشهر، حداكثر و حداقل مطلق دما ٥٠ و ٦-
سانتىگراد و ميانگين حداكثر و حداقل آن ٢/٣٤ و ٩/١٨ سانتىگراد بوده است
(«دادهها...١»، .(٢ آب موردنياز در شهرستان ايرانشهر توسط ٤٥١ رشته قنات، ٩٦٥
چشمة دائمى و ٧٠٨ چشمة فصلى و نيز ٢٣٩ چاه عميق و ٤٨٥ ،١چاه نيمه عميق
تأمين مىشود ( فرهنگ آباديها، ١٣٦٧ش، هفت، دوازده، سيزده). رودخانههاي
بمپور و سرباز از اين شهرستان مىگذرند ( فرهنگ جغرافيايى...، ٨/٢٧). پوشش
گياهى اين ناحيه استپ بيابانى است ( جغرافيا...، ٢/٨١٧). جنگلى به طول
دهها كيلومتر با عرض ٣ كم در جنوب ايرانشهر وجود دارد و درختان جنگلى همچون
كهور، گز، كُرگز و نخل وحشى (بادبزنى) كه در اصطلاح محلى به آن داز
مىگويند، در اين نواحى ديده مىشود. در برخى ارتفاعات آن درختان بادام
كوهى و پستة وحشى (بنه) و حيواناتى نظير بز كوهى و آهو وجود دارد (همانجا).
ويژگيهاياجتماعى - اقتصادي: مطابقسرشماري عمومى١٣٦٥ش اين شهرستان داراي
١٨٤ ،١آبادي داراي سكنه بوده است ( فرهنگ آباديها، ١٣٦٥ش، ١). جمعيت اين
شهرستان از ١٠٤ ،٣٧خانوار ( ٣٢٢ ،١٥٧نفر) در ١٣٥٥ش ( سرشماري، ١٣٥٥ش، شصت)،
به ٠٤١ ،٥٠خانوار ( ٧٨٦ ،٢٥٩نفر) در ١٣٦٥ش ( سرشماري، ١٣٦٥ش، ٤٠) افزايش
يافته است. بر مبناي سرشماري عمومى ١٣٧٥ش، جمعيت شهرستان ايرانشهر ٤٥٦
،٢٩٥نفر بوده است ( سرشماري، ١٣٧٥ش، شانزده). از اين عده ٣٦/٢٨% در نقاط
شهري و ٧١/٧٠% در نقاط روستايى سكنى دارند و بقيه غير ساكن هستند. تراكم
جمعيت در اين شهرستان در ١٣٧٠ش برابر ٨/٥ نفر در هر كم ٢ گزارش شده است (
آمارنامه، ٢٥) و نسبت جنسى در اين شهرستان كاملاً برابر است ( سرشماري،
١٣٧٥ش، همانجا). فعاليت اقتصادي ساكنان اين شهرستان به طور كلى زراعت،
باغداري و كارگري ساده است. زمينهاي زير كشت اين شهرستان شامل ٢٠٠
،١٥هكتار گندم آبى، ١٠٠ ،١هكتار جو آبى و ٩٥٠ هكتار برنج (شلتوك) و ٢٠٠ هكتار
ساير غلاتو ٢٥٠ ،٢هكتار حبوباتاست( آمارنامه، ٢٢٠).همچنين ١٩٠ ،٣هكتار به
كشت پياز و سيبزمينى و سبزيجات، ٢٢٥ ،١هكتار به كشت محصولات جاليزي، ٧٤٠
هكتار به زراعتهاي صنعتى و ٦٠٠ ،٤هكتار به يونجه و اسپرس اختصاص دارد
(همان، ٢٢١).
شمار دام موجود در شهرستان ايرانشهر مشتمل بر: ٧٨٨ ،١٧ رأس دام بزرگ و ٣٤٧
،٣٥٥ رأس دامكوچكو ٦٤٥ ،١٤ شتراست ( فرهنگروستايى، ١٧١). صنايع دستى اين
شهرستان به طور عمده سبد و حصيربافى است كه وجود ٦٤٠ واحد حصيربافى گوياي
آن است ( فرهنگ اقتصادي، «ط»). تأسيسات و امكانات آموزشى و فرهنگى اين
شهرستان شامل ٣٠١ دبستان، ٣١ مدرسة راهنمايى، ٤ دبيرستان و ١٨ كتابخانة عمومى
است ( فرهنگ روستايى، ١٩٥). همچنين ٢٠ مركز بهداشتى و درمانى و ٣٨ خانة
بهداشت در اين شهرستان فعاليت دارند (همان، ٢١٩).
شهرستان ايرانشهر مسكن برخى طوايف بلوچ است. عمدة اين طوايف اينهاست:
دامنى، كلكلى، برهان زهى و بيجارزهى (افضل الملك، ١١٢؛ فرمانفرما، ٣٥).
افضل الملك جمعيت اين طوايف را ٧٠٠ خانوار گزارش كرده است. افراد اين
طوايف اهل سنت هستند (همانجا). ساكنان اين شهرستان به بلوچى و فارسى صحبت
مىكنند و بيشتر سنى مذهب و عدهاي هم شيعى هستند ( فرهنگ جغرافيايى،
همانجا).
بناهاي تاريخى اين شهرستان عبارت است از شماري قلعههاي كهن مانند قلعة
قديمى پيشين، چهل دختر، بمپور، دوست محمدخان، سرباز، دامن، اسپيد دژ و قلعه
و تپههاي بزمان ( جغرافيا، همانجا).
شهر ايرانشهر: اين شهر در ٦٠ و ٤١ طول شرقى و ٢٧ و ١٢ عرض شمالى و در ارتفاع
٥٧١ متري (پاپلى، ٧٥) و در مسير جادة اصلى زاهدان و چاه بهار در فاصلة ٣٦٠
كيلومتري جنوب زاهدان قرار گرفته است (نقشة راهها).
جغرافياي تاريخى: به گفتة آريان (ص ١٧٧ )، اسكندر مقدونى به هنگام بازگشت
از هند [و از راه خشكى] به همراه بازماندة سپاه خود به پورا - به گمان
برخى، همان فهرج (نك: سايكس، - رسيد. در ٣٠ق/٦٥١م سپاهى از مسلمانان براي
فتح سگستان (سيستان) به سوي اين ناحيه روانه شد. ظاهراً در اين لشكركشى
دستيابى به فهرج تؤم با صلح بوده است (نك: تاريخ...، ٨٠؛ بلاذري،
٣٩٢-٣٩٣). در سدههاي نخست اسلامى، اين محل به عنوان آخرين شهر ولايت
كرمان بود (يعقوبى، ٢٨٦؛ ابن خردادبه، ٥٤ - ٥٥)، اما اصطخري (ص ١٧٠- ١٧١) و
مقدسى (ص ٤٨٤) آن را جزئى از ولايت مكران به شمار آوردهاند. در دورة قاجار
فهرج از توابع بمپور بوده است (افضلالملك، ١١١-١١٢).
در ١٢٩٧ق، فيروز ميرزا فرمانفرما حاكم كرمان به سبب كيفيت خوب آب قنوات و
استعداد اراضى فهرج نسبت به بمپور، تصميم گرفت كه فهرج مركز بلوچستان باشد
(فرمانفرما، ٣٥-٣٦) و اين تصميم در ١٣٠١ق تحققيافت
(سالاربهزادي،١٥٠).بدينسان، فهرج(ايرانشهر كنونى) به تدريج رو به توسعه
نهاد.
ويژگيهاي اجتماعى - اقتصادي: در اوايل سدة ١٤ش ايرانشهر ٤هزار نفر جمعيت
داشته است ( فرهنگ جغرافيايى، ٨/٢٧). براساس سرشماري سال ١٣٥٥ش جمعيت اين
شهر ٣٦٢ ،٢خانوار ( ٣٨٦ ،١١نفر) بوده است ( سرشماري، ١٣٥٥ش، شصت) كه در
١٣٦٥ش به ٨٦٤ ،٦خانوار ( ٠٢٧ ،٤٠نفر) افزايش يافته است ( سرشماري، ١٣٦٥ش،
٤٠). بر مبناي سرشماري سال ١٣٧٥ش، جمعيت ايرانشهر ١٣١ ،١٢خانوار (١١٥ ،٧٥نفر)
بوده است ( سرشماري، ١٣٧٥ش، چهل). ٩٢/٥% جمعيت فعال اين شهر در بخش
كشاورزي، ٤٦/٣٣% در بخش صنعت، ٩٦/٥٧% در بخش خدمات و بقيه در ديگر گروهها به
كار اشتغال داشتهاند (همانجا).
مآخذ: آمارنامة استان سيستان و بلوچستان، (١٣٧٣ش)، سازمان برنامه و بودجة
سيستان و بلوچستان، تهران، ١٣٧٤ش؛ ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و
الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٨٩م؛ اصطخري، ابراهيم، مسالك الممالك،
به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٢٧م؛ افضل الملك، محمود، «جغرافياي بلوچستان»،
يادگار، تهران، ١٣٢٨ش، س ٥، شم ٨ و ٩؛ بلاذري، احمد، فتوح البلدان، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٨٦٥م؛ پاپلى يزدي، محمد حسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي
مذهبى كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ تاريخ سيستان، به كوشش محمدتقى بهار، تهران،
١٣١٤ش؛ جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ دايرة
المعارف فارسى؛ سازمان تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران، وزارت كشور،
تهران، ١٣٧٦ش؛ سالار بهزادي، عبدالرضا، بلوچستان در سالهاي ١٣٠٧ تا ١٣١٧
قمري، تهران، ١٣٧٢ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٥٥ش)، استان سيستان و
بلوچستان، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٥٩ش؛ همان (١٣٦٥ش)، نتايج كلى،
استانها (١١)، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ همان (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى،
شهرستان ايرانشهر، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرمانفرما، فيروز ميرزا،
سفرنامة كرمان و بلوچستان، به كوشش منصورة نظام مافى، تهران، ١٣٦٠ش؛ فرهنگ
آباديهاي كشور، سرشماري عمومى كشاورزي (١٣٦٧ش)، استان سيستان و بلوچستان،
مركز آمار ايران، تهران ١٣٦٩ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان
ايرانشهر، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٧ش؛ فرهنگ اقتصادي دهات و مزارع،
استان سيستان و بلوچستان (١)، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ش؛ فرهنگ جغرافيايى
ايران (آباديها)، استان هشتم، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛
فرهنگ روستايى (١٣٦٥ش)، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ كيهان، مسعود،
جغرافياي مفصل ايران، تهران، ١٣١١ش؛ مبشري، فريدون و ديگران، ارزيابى وضع
موجود و امكانات توسعة منابع آب (مناطق سيستان و بلوچستان)، تهران، ١٣٥٥ش؛
معين، محمد، فرهنگ فارسى، تهران، ١٣٦٤ش؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم،
ليدن، ١٩٠٦م؛ نقشة راههاي كشور جمهوري اسلامى ايران، گيتاشناسى، تهران، شم
١٣٩؛ يعقوبى، احمد، البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٥م؛ يغمايى، اقبال،
بلوچستان و سيستان، تهران، ١٣٥٥ش؛ نيز:
Arrian, Anabasis of Alexander, tr. E.I. Robson, London, ١٩٥٨; Data Processing
Center, Iranshahr, Period ١٩٦٤-١٩٩٥, Republic of Iran Meteorological
Organization; Sykes, P., A History of Persia, London, ١٩٦٩.
مژگان نظامى