دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٩٠
| اوانا جلد: ١٠ شماره مقاله:٤٠٩٠ |
اَوانا، روستايى كهن در نزديكى بغداد كه ويرانههاي آن تاكنون برجاست.
اين روستا در فاصلة ١٠ فرسنگى شمال شرقى بغداد، بر كنار دجله و نزديك عُكبرا
واقع بوده است (سمعانى، ١/٣٨١؛ عبدالمؤمن، ١/١٢٨؛ منذري، ١/٨٣، ٩٦) و به
سبب سرسبزي و وجود تاكستانها و درختان انبوه (شابشتى، ٩٧؛ ياقوت، ٣٠؛ نيز نك:
جواد، ١٠٣)، از شكارگاهها و گردشگاههاي بغداد به شمار مىرفته، و تفرجگاه نيز
بوده است (نك: ابن جوزي، ١٨/٢٣٩؛ ابوعلى مسكويه، ١/٢٠٣؛ العيون...،
٤(١)/٣٥٠). اوانا و چند روستاي اطراف آن، در اوايل عهد عباسى، رونق داشته
است (رشيدوو، ٢٣٧). منطقة اوانا تا سالها و حتى در اوايل عهد عباسى، جايگاه
مسيحيان بوده است و اين نكته به ويژه از تراكم ديرها در اين ناحيه
دانسته مىشود (شابشتى، ٩٣؛ قزوينى، ٣٧٠-٣٧١؛ نيز نك: ماركوارت، ٥٤). گفتنى
است كه از صوفيان نيز در اوانا، رباطى برپا بوده است (منذري، ١/٩٦).
نام اوانا در پارهاي مآخذ تاريخى، به سبب وقوع برخى حوادث آمده است، اما
به نظر مىرسد، از سدة ٨ق به بعد، اوانا رونق خود را از دست داد. مهمترين
واقعهاي كه در سدة اول ق موجب ذكر نام اوانا شده، مربوط به جنگ و
گريزهاي مُصعَب بن زبير با لشكريان عبدالملك بن مروان در نزديكى اوانا
بوده است (نك: بلاذري، ٥/٣٣٧).
از آنجا كه اوانا بر سر راه بغداد قرار داشت، در برخى وقايع تاريخى نامى از
آن به ميان آمده است (مثلاً نك: اخبار...، ٣٦٦؛ ابن اعثم، ٧/٣٢٧؛ طبري،
٩/٢٩١، ٣١٠؛ ابن جوزي، ١٨/١١٨).
جمعى از مشاهير، به اوانا منسوب بودهاند كه از همه مشهورتر ابن بقيه (ه م)
است (ابن خلكان، ٥/١١٨؛ ابن اثير، ٨/٦٢٨).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن اعثم كوفى، احمد، الفتوح، به كوشش على شيري،
بيروت، ١٤١١ق/١٩٩١م؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم، به كوشش محمد
عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بيروت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ ابن خلكان،
وفيات؛ ابو على مسكويه، احمد، تجارب الامم، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٩م؛
اخبار الدولة العباسية، به كوشش عبدالعزيز دوري و عبدالجبار مطلبى، بيروت،
١٩٧١م؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، به كوشش گويتين، بيت المقدس، ١٩٣٦م؛
جواد، مصطفى و احمد سوسه، دليل خارطة بغداد المفصل، بغداد، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛
رشيدوو، پى - نن، سقوط بغداد و حكمروايى مغولان در عراق، ترجمة اسدالله آزاد،
مشهد، ١٣٦٨ش؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛
شابشتى، على، الديارات، به كوشش كوركيس عواد، بغداد، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ طبري،
تاريخ؛ عبدالمؤمن بن عبدالحق، صفىالدين، مراصد الاطلاع، به كوشش علىمحمد
بجاوي، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ العيون و الحدائق، به كوشش نبيله عبدالمنعم
داود، بغداد، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ قزوينى، زكريا، آثار البلاد، بيروت، دار صادر؛
ماركوارت، يوزف، ايرانشهر، ترجمة مريم ميراحمدي، تهران، ١٣٧٣ش؛ منذري،
عبدالعظيم، التكملة لوفيات النقلة، به كوشش بشار عواد معروف، بيروت،
١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ياقوت، المشترك، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م. على بهراميان