دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٤٥
| اهر جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٤٥ |
اَهَر، شهر و مركز شهرستانى به همين نام در استان آذربايجان شرقى.
دربارة سبب نامگذاري اين شهر گفتهاند: چون در اين منطقه درخت اَهَر (در
عربى اَهْر = وَن يا زبان گنجشك) فراوان بوده، شهر به اين نام معروف شده
است ( آنندراج؛ هدايت، ١٣٠؛ فرهنگ جغرافيايى...، ٧/٥٨).
شهرستان اهر: اين شهرستان يكى از ١٦ شهرستان آذربايجان شرقى است كه
تقريباً در شمال استان و نزديك مرز جمهوري آذربايجان واقع است ( سازمان
تقسيمات...، ١-٤؛ آمارنامه...، نقشة شهرستان اهر). شهرستان اهر از شمال با
شهرستانهاي كليبر و جلفا، از باختر با شهرستان مرند، از جنوب با شهرستانهاي
شبستر، تبريز و هريس، و از خاور با استان اردبيل همسايه است ( سرشماري
عمومى، استان، نقشة شهرستان اهر). شهرستان اهر با ٩/٥٢١ ،٥كم ٢ مساحت (
آمارنامه،١٣) از ٤ بخش به نامهاي مركزي، خاروانا، ورزقان و هوراند، و مجموعاً
١٦ دهستان و ٤٤٢ آبادي داراي سكنه تشكيل شده است ( سازمان تقسيمات، ١؛
سرشماري عمومى، استان، پانزده). شهرستان اهر، پيش از اين ارسباران (ه م)
ناميده مىشد.
ويژگيهاي طبيعى: شهرستان اهر در منطقة كوهستانى ارسباران قرار گرفته كه
ارتفاعات آن داراي جهتى خاوري - باختري، و قلههاي مرتفع و برفگير و
درههاي عميق است (خاماچى، ٢١٩). از قلههاي مرتفع آن قاباخ تپه (
٨١٤،٢متر)، قازان قلعه ( ٥٩٢،٢متر)، چراغلى ( ٥٥٠،٢متر) و قوشهداغ ( ١٥٠،٣متر)
را مىتوان نام برد ( فرهنگ جغرافيايى، ٧/٥٥؛ جعفري، كوهها...، ١/٥٧ - ٥٨،
١٨٩، ٣٨٦، ٣٨٧). معادن مس، آهك، سيليس و سنگ ساختمانى در اين نواحى يافت
مىشود ( فرهنگ جغرافيايى، همانجا).
شهرستان اهر جزو حوضة آبريز درياي خزر به شمار مىآيد و رودهاي آن به طور
عمده در نهايت به ارس مىريزند. مهمترين رود آن، اهر چاي است كه از دامنة
خاوري كوه كَسَبه سرچشمه گرفته، پس از طى ١٣٢ كم به رود قرهسو و نهايتاً
به رودارس مىريزد (جعفري، رودها...، ١١٦، ٢٤١، ٣٢١). رود دائمى كليبرچاي و
رودهاي فصلى حاجيلر چاي و مرز رودچاي، ديگر رودهاي جاري در شهرستان اهر
هستند (همان، ١٩٩، ٤٠٢، ٤٤٧).
در شهرستان اهر چشمههاي آب معدنى بسياري وجود دارند كه برخى از آنها
عبارتند از: آب معدنى گازدار عربشاه، آب معدنى متعلق، آب معدنى آبريس، آب
معدنى مشك عنبر، آب معدنى آستامال و آبگرم درة آبش احمد (خاماچى، ٢١٩،
٢٢١). ارتفاعات و درههاي اين نواحى از درختان جنگلى همچون راش، ون، بيد و
گلابى وحشى و مراتع پوشيده شده است (همو، ٢١٩؛ فرهنگ جغرافيايى، همانجا).
ويژگيهاي طبيعى اين نواحى زيستگاه مناسبى براي برخى جانوران و پرندگان
مانند خرس، گراز، گرگ، روباه، كبك، بلدرچين و داركوب، و دوزيستانى مانند
سوسمار و لاكپشت فراهم آورده است (همانجا).
ويژگيهاي اقتصادي - اجتماعى: جمعيت شهرستان اهر برمبناي سرشماري ١٣٧٥ش، ٠٢٨
،١٩٨نفر ( ٩٦٦،٣٧خانوار) بود كه ٨٤/٤٠% از آن ساكن نقاط شهري و ٠٨/٥٩% ساكن
نقاط روستايى و بقيه غير ساكن بودهاند ( سرشماري عمومى، شهرستان، شانزده).
شهرستان اهر از لحاظ زراعت و دامداري در استان آذربايجان شرقى درخور اهميت
است، و افزون بر آن، صنايع كارگاهى و دستى نيز دارد( فرهنگ جغرافيايى،
٧/٥٦). محصولات آن بيشتر گندم، جو، حبوبات، سيب زمينى، پياز، سيب درختى،
انگور و انار است ( فرهنگ اقتصادي...، «٣/٢٠-٤/٢٠»). پرورش گوسفند، بز، گاو،
گاوميش، شتر، اسب و نيز طيور و زنبور عسل در اين نواحى رايج است. از صنايع
عمدة كارگاهى شهرستان اهر آردسازي، موزاييكسازي، ريسندگى، چوببري،
جوراببافى و آجرپزي را مىتوان نام برد. صنايع دستى آن بيشتر قالىبافى،
گلدوزي و بافندگى است ( فرهنگ جغرافيايى، همانجا).
مراتعشهرستاناهر زمستانگاهوتابستانگاه دو ايل قرهداغارسباران و ايل سون
است. همچنين طايفة مستقل اينانلو نيز تابستانها را در شهرستان اهر مىگذرانند (
سرشماري اجتماعى...، ١٧).
از آثار كهن برجاي مانده در شهرستان اهر، قلعههاي نودوز، جوشين، آستامال،
سنگ نبشتة سقين دل، مسجد خروانق، حمام تاريخى كردشت و بقعة شيخ شهابالدين
اهري را مىتوان نام برد ( جغرافيا...،١/١٩٤- ١٩٥). مردم اهر به زبانهاي
تركى و فارسى سخن مىگويند و شيعة دوازده امامى هستند ( فرهنگ جغرافيايى،
٧/٥٩).
شهر اهر: اين شهر كه مركز شهرستان اهر است، در ٤٧ و ٤ طول شرقى و ٣٨ و ٢٨
عرض شمالى و در ارتفاع ٣٦٠ ،١متري از سطح دريا قرار گرفته است. اهر در ١٢٠
كيلومتري شمال خاوري تبريز و بر سر راه تبريز به مشكين شهر واقع است.
براساس سرشماري ١٣٧٥ش، جمعيت شهر ٧٤٥ ،٧٧نفر ( ٧١١،١٥خانوار) گزارش شده است
( سرشماري عمومى، شهرستان، چهل). شهر در منطقهاي كوهستانى جاي دارد و
ارتفاعات قاشقاداغ ( ١٤٩،٣متر) در جنوب شرقى، بزكش ( ٦١٣،٢متر) در جنوب، و
شيور ( ٦٥٢،٢متر) در شمال شرقى، آن را در برگرفتهاند ( فرهنگ جغرافيايى،
٧/٥٧). حداكثر دماي آن در تابستان ٣٤ و حداقل آن در زمستان ٢٧- سانتىگراد
است و ميانگين بارش سالانة آن به ٣١٠ ميلىمتر مىرسد (همان، ٧/٥٨). رود
اهرچاي در جنوب شهر در امتدادي غربى - شرقى جاري است و عليرضا چاي و رنگول
چاي نيز از غرب شهر، و كيچك چاي از ميان شهر عبور مىكنند و شاخههاي متعدد
آن، اهر و زمينهاي پيرامون آن را آبياري مىكند (همان، ٧/٥٧؛ جعفري، رودها،
١١٦، ٢٤١، ٣٢١).
سرزمين اهر داراي گذشتهاي دور است. سنگ نبشتة اورارتويى، بر دامنة كوه
زاغى واقع در شمال روستاي سقين دل، در نزديكى اهر (مشكور، ٥٤ -٥٧) و نيز
بقاياي دژهاي ساسانى در اين منطقه (نك: ترابى، ٢/٣٦٨) گواه اين ادعاست. در
سدههاي نخستين اسلامى، اهر از شهرهاي آبادان بر سر راه اردبيل به دبيل
بوده است (ابن حوقل، ٢/٣٣٣). در حدود العالم، اهر قصبة ميمد (ميمند) معرفى
شده است (ص ٤١٥). در اواخر سدة ٦ و اوايل سدة ٧ق، اهر مدتى تختگاه ملوك
پيشتكين بود (زامباور، ٢٩٦). در دورة صفويه، اهر به سبب وجود بارگاه شيخ
شهابالدين اهري در آنجا، مورد توجه شاهان صفوي قرار داشت (اسكندربيك، ٦٨٢،
٧٥٧، ٩٢١) و مدتى نيز حاكمنشين قرهداغ شمرده مىشد (مرگان، ١/٤٠٣؛ نفيسى،
٢/١٣١). در دورة قاجاريه و جنگ نخست ايران با روسيه (١٢١٨-
١٢٢٨ق/١٨٠٣-١٨١٣م)، اهر مدتى مركز فرماندهى عباس ميرزا برضد قواي روسيه بود
(قوزانلو، ٦٤). در شهريور ١٣٢٠ش، شهر اهر و شهرهاي ديگر آذربايجان، مورد حملة
هوايى نيروهاي شوروي قرار گرفت و عدهاي از مردم اهر در اين حمله، كشته
شدند (خاماچى، ٢١٨).
مآخذ: آمارنامة استان آذربايجان شرقى (١٣٧٤ش)، سازمان برنامه و بودجة استان
آذربايجان شرقى، تهران، ١٣٧٦ش؛ آنندراج، محمد پادشاه، به كوشش محمد
دبيرسياقى، تهران، ١٣٣٥ش؛ ابن حوقل، محمد، صورةالارض، ليدن، به كوشش
دخويه، ١٩٣٩م؛ اسكندر بيك منشى، عالم آراي عباسى، تهران، ١٣٥٠ش؛ ترابى
طباطبايى، جمال، آثار باستانى آذربايجان، تهران، ١٣٥٥ش؛ جعفري، عباس، رودها
و رودنامة ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همو، كوهها و كوهنامة ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛
جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ حدودالعالم،
ترجمة حسين شاه، كابل، ١٣٤٢ق؛ خاماچى، بهروز، فرهنگ جغرافيايى آذربايجان
شرقى، تهران، ١٣٧٠ش؛ زامباور، نسب نامة خلفا و شهرياران، ترجمة محمدجواد
مشكور، تهران، ١٣٥٦ش؛ سازمان تقسيمات كشوري، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماري اجتماعى - اقتصادي عشاير كوچنده (١٣٦٦ش)، نتايج تفصيلى، استان
آذربايجان شرقى، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ سرشماري عمومى نفوس و
مسكن (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى، استان آذربايجان شرقى، مركز آمار ايران،
تهران، ١٣٧٦ش؛ همان، شهرستان اهر؛ فرهنگ اقتصادي دهات و مزارع، شهرستان
اهر، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ش؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور (اهر)،
سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ جغرافيايى ايران
(آباديها)، استان ٣ و ٤، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛ قوزانلو،
جميل، جنگ ده سالة ايران باروس، تهران، ١٣١٥ش؛ مرگان، ژاك، ايران،
مطالعات جغرافيايى، ترجمة كاظم وديعى، تبريز، ١٣٣٨ش؛ مشكور، محمدجواد، تاريخ
اورارتو و سنگ نبشتههاي اورارتى در آذربايجان، تهران، ١٣٤٥ش؛ نفيسى، سعيد،
تاريخ اجتماعى و سياسى ايران در دورة معاصر، تهران، ١٣٦١ش؛ هدايت، رضاقلى،
فرهنگ انجمن آراي ناصري، تهران، ١٣٣٨ش. مژگان نظامى