دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٧٠
| ايج جلد: ١٠ شماره مقاله:٤١٧٠ |
ايج، دهستانى از توابع شهرستان استهبان در استان فارس. اين نام
معرّب كلمة «ايگ» است و در محل نيز آن را ايگ مىخواندهاند (ياقوت، ١/٤١٥؛
عبدالمؤمن، ١/١٣٦؛ آنندراج، ١/٥١٦).
در منابع كهن، ايج دهى از توابع ناحية دارابگرد ولايت فارس (اصطخري، ١٠٧-
١٠٨) واقع در بخش سردسير آن بوده (ابن حوقل، ٢/٢٨٧- ٢٨٨؛ ابن بلخى، ١٣١)، و
باغها و محصول ميوة آن شهرت داشته است (ياقوت، همانجا). ايج به سبب دژ
دارالامان در نزديكى آن كه در ٤٧٠ق به فرمان نظامالدين حسن بن ابراهيم
از ملوك شبانكاره ساخته شد، به تدريج اهميت يافت (شبانكارهاي، ١٥٣؛
معينالدين، ٣). اين منطقه، طى چندين سده، مركز حكومت ملوك شبانكاره
بوده، و در حوادث تاريخى اين دوره به ايج و دژ آن اشاره شده است؛ از
جمله در ٦٥٨ق كه مظفرالدين شبانكاره به قتل رسيد و دژ ايج به سپاه مغولى
تسليم شد (وصاف، ٢٥٤- ٢٥٥؛ شبانكارهاي، ١٦٤- ١٦٥). همچنين شاه محمود فرزند
امير مبارزالدين (از سلسلة آل مظفر) در ٧٥٦ق، در زمان حكومت ملك اردشير،
واپسين ملوك شبانكاره، ايج و دژ آن را تصرف كرد (ميرخواند، ٤/٤٩٦-٤٩٧؛ نيز
نك: فسايى، ١/٣٠٣-٣٠٤).
در ايج پرستشگاهى از دورة پيش از اسلام در دل كوه وجود داشت كه در دورة
اسلامى با افزودن محرابى به آن، به مسجد تبديل شد (فرصتالدوله، ٤١٣). دژ
دارالامان داراي برج و بارو و محلهها، خانهها و بازارهاي متعدد بود
(شبانكارهاي، ١٥٣). آثار برجاي مانده از دژ ايج نشان مىدهد كه اين دژ، از
نظر حوضچههاي متعدد آب و همچنين موقعيت ويژة آن برفراز تنگه بسيار واجد
اهميت بوده است (فرصتالدوله، ٤١٢، ٤١٣؛ نيز نك: مصطفوي، ٩٠).
از علما و بزرگان، كسانى به ايج منسوب بودهاند (فسايى، ٢/١٣٧٣- ١٣٧٤) كه
مشهورترين ايشان، قاضى عضدالدين ايجى است. اكنون نيز يك دهستان و روستاي
مركز آن واقع در بخش مركزي شهرستان استهبان استان فارس، ايج نام دارد (
سازمانتقسيمات...، ٣٣).
مآخذ: آنندراج، محمدپادشاه، تهران، ١٣٣٥ش؛ ابن بلخى، فارس نامه، به كوشش
گ. لسترنج و ر. ا. نيكلسن، كمبريج، ١٣٣٩ق/١٩٢١م؛ ابن حوقل، محمد،
صورةالارض، ليدن، ١٩٣٩م؛ اصطخري، ابراهيم، مسالكالممالك، ليدن، ١٩٢٧م؛
سازمان تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ش؛
شبانكارهاي، محمد، مجمع الانساب، به كوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٦٣ش؛
عبدالمؤمن بن عبدالحق، مراصد الاطلاع، به كوشش على محمد بجاوي، قاهره،
١٣٧٣ق؛ فرصت الدوله، محمد، آثار العجم، به كوشش على دهباشى، تهران،
١٣٥٣ش؛ فسايى، حسن، فارسنامة ناصري، به كوشش منصور رستگار فسايى، تهران،
١٣٦٧ش؛ مصطفوي، محمدتقى، اقليم پارس، تهران، ١٣٤٣ش؛ معينالدين نطنزي،
منتخب التواريخ معينى، به كوشش ژان اوبن، تهران، ١٣٣٦ش؛ ميرخواند، محمد،
روضةالصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ وصاف، تاريخ، تحرير عبدالمحمد آيتى، تهران، ١٣٤٦ش؛
ياقوت، بلدان. مژگان نظامى